De uit wrakstukken gereconstrueerde Boeing 777 van vlucht MH17, zoals in oktober 2015 getoond door de Onderzoeksraad voor Veiligheid.
De uit wrakstukken gereconstrueerde Boeing 777 van vlucht MH17, zoals in oktober 2015 getoond door de Onderzoeksraad voor Veiligheid. © Hollandse Hoogte

Verdachten voor neerhalen vlucht MH17 worden volgens Nederlandse wet vervolgd

De vijf meest betrokken landen hebben besloten de ramp met vlucht MH17 in Oekraïne strafrechtelijk onder te brengen bij de Nederlandse rechter. Het wordt een lang proces.

Verdachten van de MH17-ramp zullen voor een rechtbank in Nederland worden vervolgd. De rechters zullen bij het bepalen van de straf uitgaan van de Nederlandse wet.

Dit hebben de vijf landen die onderzoek doen naar de ramp samen besloten. Nederland voert het strafrechtelijk onderzoek naar het neerhalen van MH17 uit met Australië, België, Maleisië en Oekraïne in het zogenoemde Joint Investigation Team (JIT). Het besluit tot vervolging in Nederland is dinsdag rondgekomen.

Op 17 juli is het drie jaar geleden dat Malaysia Airlines-vlucht MH17 werd neergeschoten boven oorlogsgebied in Oost-Oekraïne. Alle 298 inzittenden, onder wie 196 Nederlanders, kwamen om.

Met de keuze voor een Nederlandse rechtbank komt een eind aan een lang diplomatiek steekspel over de wijze van berechting van de MH17-schuldigen. Eerder vroegen Nederlandse diplomaten vergeefs bij de Verenigde Naties om een speciaal VN-tribunaal om daders te berechten. Rusland blokkeerde dat voorstel in juli 2015.

De tweede serieuze optie om MH17-daders te berechten - via een tribunaal opgericht door de vijf onderzoekslanden samen - is de afgelopen maanden intensief onderzocht, maar eveneens gesneuveld. Bronnen rondom het kabinet meldden vorig jaar zomer al dat dit proces lastig verliep. Maleisië kent de doodstraf en Nederland niet. Ook de Oekraïense en Nederlandse rechtssystemen verschillen sterk van elkaar. Voor welke wet zou een rechter dan moeten kiezen bij het bepalen van een straf?

Het kabinet zei vanwege dit complexe juridische dilemma eind vorig jaar al dat het er nadrukkelijk rekening mee hield dat een Nederlandse rechter de verdachten zou gaan berechten. Dat besluit is nu ook genomen, samen met de andere JIT-landen.

Een mogelijke locatie is de rechtbank in Den Haag (niet te verwarren met het Internationaal Strafhof). Deze rechtbank is bevoegd om zich te buigen over internationale zaken. Het voordeel daarvan is dat het proces snel kan beginnen nadat het strafrechtelijk onderzoek is afgerond.

Maar het grote nadeel van een Nederlandse rechtbank met Nederlandse rechters is dat deze al gauw als partijdig zal worden bestempeld door Rusland en sommige andere landen, omdat Nederland bijna tweehonderd landgenoten verloor bij de vliegramp. Dat bemoeilijkt de kans op het uitleveren van eventuele verdachten.

Tekst gaat verder na de tijdlijn.

'Nederland kan door de buitenwereld toch als slachtofferland worden gezien. Om die reden is het de vraag of berechting in Nederland een goed idee is', zegt advocaat Geert-Jan Knoops, hoogleraar politiek van het internationaal recht aan de Universiteit van Amsterdam. Knoops heeft al in januari 2016 op verzoek van de Tweede Kamer geadviseerd om de keuze voor het type rechtbank pas te maken als het strafrechtelijk onderzoek is afgerond. 'De kans op medewerking van Rusland is bijvoorbeeld minimaal als nu al gekozen wordt voor een Nederlandse rechter. Dat kan een probleem zijn als blijkt dat verdachten die nationaliteit hebben.'

Tjibbe Joustra, die als voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid onderzoek deed naar de oorzaak van de ramp: 'Ik zie mensen niet gauw de gevangenis ingaan. Maar de waarheid komt denk ik wel boven tafel.' Joustra, die jurist is, schat de kans op werkelijke uitvoering van straffen laag in, ongeacht de keuze voor een Nederlandse of internationale rechtbank. Waarschijnlijker is het dat de daders 'bij verstek' worden veroordeeld. Een leeg beklaagdenbankje dus, aldus Joustra.

Rusland heeft het tot nu toe uitgevoerde onderzoek naar de MH17-ramp in diskrediet willen brengen, omdat het vreest dat de westerse wereld erop uit is om de beschuldigende vinger richting Moskou te wijzen. Rusland bestrijdt ten stelligste dat vlucht MH17 is neergehaald door een Buk-raket vanuit een Oekraïens landbouwveld dat destijds in handen was van pro-Russische separatisten. Zowel de onafhankelijke Onderzoeksraad - in het Eindrapport van oktober 2015 - als het JIT - in een tussenrapportage vorig jaar september - heeft dat overtuigend vastgesteld.

De onpartijdigheid van Nederlandse rechters in het MH17-dossier kan problematisch zijn, omdat vlak na de ramp bleek dat vrijwel iedere Nederlander wel iemand zijdelings kende die aan boord was: een buurman, een collega of een vriend van een vriend. Het is niet gebruikelijk dat een rechter oordeelt in een zaak waarin hij een slachtoffer kent. De selectie van rechters van het MH17-proces dient dus uiterst zorgvuldig te gebeuren.

Volgens het JIT is de Nederlandse rechtbank nu de enige nog overgebleven serieuze mogelijkheid. Dit betekent niet dat de werkelijke berechting snel zal beginnen. Het strafrechtelijk onderzoek is nog in volle gang. Het JIT deed vorige week nog een oproep aan nieuwe getuigen om zich te melden.

Het team biedt ook de mogelijkheid van getuigenbescherming. Joustra: 'Je moet bij dit proces eerder denken in termen van jaren, dan maanden.' Premier Mark Rutte zei daags na de ramp op 17 juli 2014 al: 'Dit zal een zaak worden van de lange adem.'

Waarom duurt het zo lang?

Hoewel er sinds vorig jaar zomer een groep van honderd betrokkenen in beeld is, is er nog niemand in staat van beschuldiging gesteld. Het JIT wil in één keer naar buiten komen met verdachten. Het strafrecht kent geen collectieve schuld, dus vaststellen welke militaire eenheid de raketinstallatie heeft bediend, is niet voldoende. De causaliteit van onderzoekscollectief Bellingcat, dat een reeks van twintig namen en rangen heeft genoemd, is voor een rechter onvoldoende. Ieders individuele verantwoordelijkheid moet worden vastgesteld.

'De Onderzoeksraad ging niet op de schuldvraag in', zegt voorzitter Tjibbe Joustra. 'Dat doet het JIT wel, om zijn bevindingen vervolgens voor te leggen aan de rechter. Het gaat dus om een veel ingewikkelder detailniveau en daarom duurt het lang.' Joustra heeft soms contact met hoofdofficier Fred Westerbeke van het Landelijk Parket, maar is niet bij het strafrechtelijk onderzoek betrokken.

Hij houdt wel in de gaten wat er met zijn eigen aanbevelingen gebeurt. De suggesties voor betere vluchtinformatie zijn inmiddels overgenomen.

Bekijk hier een tijdlijn van het onderzoek naar de MH17-ramp.