De kale top van een zieke es in Flevoland.
De kale top van een zieke es in Flevoland. © Raymond Rutting / de Volkskrant

Steden zijn miljoenen kwijt aan essentaksterfte, meerderheid van bomen zal besmet raken

Steden moeten de komende jaren miljoenen vrijmaken om zieke essen in straten en parken te vervangen. Naar verwachting zal zeker 70 procent worden aangetast door de essentaksterfte, die in heel Europa bomen doodt. Van de vier grote steden heeft vooralsnog alleen Utrecht vergevorderde plannen klaarliggen om de problemen rond de populaire stadsboom op te lossen.

Dit blijkt uit een inventarisatie van de Volkskrant. Zieke essen sterven langzaam af na besmetting met het vals essenvlieskelkje. Door deze Aziatische schimmel, die niet bestreden kan worden, kunnen takken en later de hele stam afbreken. Dit leidt in straten en parken tot grotere gevaren voor passanten dan in bossen, waar Staatsbosbeheer vooralsnog alleen langs paden en wegen zieke essen kapt. Bovendien is het in de stad minder gemakkelijk om bomen te vervangen.

Utrecht heeft voor onderzoek op alle 24 duizend essen, de boom die het meest voorkomt in de stad, alvast 5 miljoen euro gereserveerd voor de komende vijf jaar, maar houdt ook rekening met een scenario van 20 jaar. De kosten zouden dan boven de 20 miljoen euro kunnen uitkomen. De stad draagt de kosten zelf, maar zegt dat financiële hulp vanuit de provincie of Rijk 'uiteraard altijd welkom' is. Dit najaar wordt de gemeenteraad geïnformeerd over de ernst van de ziekte.

De 18 duizend essen in de Amsterdamse binnenstad hebben nog weinig last van de ziekte, maar met de circa 55 duizend essen in het Amsterdamse bos is het volgens stadsecoloog Hans Kaljee 'dramatisch gesteld'. Hij gaat ervan uit dat zeker de helft in het stadsbos ziek wordt en dat voor onderzoek en vervanging enkele 'honderdduizenden' euro's nodig zullen zijn.

'Onbekend hoe ziekte zich ontwikkelt'

Europese schattingen van overlevingspercentages lopen uiteen van 2 tot 30 procent. Nederland telt ruim 10 miljoen essen

Rotterdam en Den Haag hebben minder zicht op hun essenproblematiek. In de Hofstad is nog niet een van de 7.500 bomen verwijderd en kan een woordvoerder niet zeggen wat ze de komende jaren verwachten uit te geven. Dit jaar worden in Rotterdam 150 essen - deels vanwege de essentaksterfte - vervangen, wat de stad duizend tot 1.500 euro per boom kost. De stad met 16 duizend essen kan geen inschatting maken over welke periode zij geld moeten reserveren. 'Het is onbekend hoe de ziekte zich verder zal gaan ontwikkelen.'

Experts zeggen dat het effect van de schimmel nog jaren zal doorwerken. Europese schattingen van overlevingspercentages lopen uiteen van 2 tot 30 procent. Nederland telt ruim 10 miljoen essen. Inmiddels is zeker 80 procent van de bomen van Staatsbosbeheer, de organisatie met de grootste essenpopulatie op zijn land (39 procent), in meer of mindere mate is aangetast door de essentaksterfte. Zij verwachten tussen de 10 tot 20 miljoen euro kwijt te zijn aan de ziekte.

Gemeenten zijn de op een na grootste esseneigenaar (25 procent). Het is niet zeker dat steden en dorpen net zo hard worden geraakt als bosbeheerders. Die hebben vaak de inheemse, Hollandse es, terwijl in de stad meer uitheemse soorten voorkomen. Deze lijken minder vatbaar te zijn voor de schimmel, maar met zekerheid durven experts dit nog niet te zeggen.

'Hele populatie sterft uit'

Het is heel drastisch wat nu gebeurt, een hele populatie stort gewoon in

Bomenonderzoeker Paul Copini

De Wageningen University Research, het Centrum voor Genetische Bronnen Nederland en bosbeheerders stellen momenteel inheemse essen veilig die minder vatbaar lijken voor de schimmel. Ze hopen dit sterkere, misschien wel resistente, ras na de epidemie weer terug kunnen planten in Nederland. Zij zijn het erover eens dat de es niet zal uitsterven, maar hoe dan ook zeldzaam wordt.

Via Polen en de Baltische staten arriveerde het Aziatische vals essenvlieskelkje - of: Hymenoscyphus fraxineus - rond 2007 in Nederland. Het duurde tot 2010 voordat in het noorden van het land grote delen bos werden aangetast. In 2016 brak de huidige, veel grotere, epidemie uit. Onderzoekers weten niet waarom hier een paar jaar overheen is gegaan. Ook in Duitsland, België en Frankrijk hebben essen grote last van de schimmel.

Lees meer over essentaksterfte

Opkomts vals essenvlieskelkje
Het vals essenvlieskelkje waart door de Nederlandse bossen en legt in het zwartste scenario 98 procent van alle essen om. De uit Azië overgewaaide schimmel grijpt zo wild om zich heen, dat bosbeheerders in allerijl het komende jaar zieke bomen langs paden en wegen kappen die anders zelf dood neer dreigen te vallen.

Op pad met boswachter Breeveld
Lang hoeft boswachter Hans Breeveld (57) er niet naar te zoeken. Vanuit het kantoor van Staatsbosbeheer in Zeewolde neemt hij de eerste afslag naar links, de Flediteweg. Na een kilometer zet hij de groene terreinwagen stil en wijst naar de linkerkant van de weg waar een bosje staat met bomen zo kaal als de masten van de windmolens in de verte. Zo, zegt Breeveld, ziet een bos met essen eruit als de essentaksterfte heeft toegeslagen. (+)