Archiefbeeld van een middelbare school.
Archiefbeeld van een middelbare school. © Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Scholen zien vrijheid van onderwijs in gevaar komen door nieuwe eis overheid

Overheid wil beter onderwijs over onderwerpen als homoseksualiteit en Holocaust

Het burgerschapsonderwijs moet beter. Nu worstelen veel scholen nog met de verplichte lessen over normen en waarden. Het onderwijs is te versnipperd en een duidelijk leerdoel ontbreekt vaak. Op sommige scholen vinden leraren het moeilijk om gevoelige onderwerpen als homoseksualiteit of de Holocaust te bespreken.

Dat concludeert de Onderwijsinspectie in een dinsdag verschenen rapport. Volgens minister Bussemaker en staatssecretaris Dekker (Onderwijs) moet in de wet worden geregeld welke 'kernwaarden' scholen hun leerlingen precies bij moeten brengen. Nu mogen scholen de burgerschapslessen nog zelf invullen.

Basis- en middelbare scholen moeten sinds 2006 verplicht aandacht besteden aan 'actief burgerschap en sociale integratie', bijvoorbeeld met projecten rondom Prinsjesdag of Dodenherdenking. Aanleiding voor de extra lessen was de moord op Theo van Gogh.

Volgens de inspectie moet het niveau van de burgerschapslessen flink omhoog

Volgens de inspectie moet het niveau van de burgerschapslessen flink omhoog. Nu komt het nog te vaak aan op de inzet van individuele leraren. De school weet vaak niet wat leerlingen precies wordt bijbracht.

Volgens staatssecretaris Dekker is het nu belangrijker dan ooit om 'glashelder' te zijn over Nederlandse kernwaarden. Dekker: 'Wat de norm is en waarom vrijheid, verantwoordelijkheid en verdraagzaamheid zo'n centrale plaats innemen in onze samenleving.'

Scholen zitten niet te wachten op extra regels over de burgerschapslessen. Koepelorganisaties voor het basis - en voortgezet onderwijs (VO-raad en PO-raad) noemen het 'niet passend' dat de overheid voorschrijft wat ze hun leerlingen aan normen en waarden bij moeten brengen.

'De kracht van ons systeem is juist dat we in Nederland vrijheid van onderwijs hebben', zegt Paul Rosenmöller, voorzitter van de VO-Raad. 'Een leraar op een reformatorische school geeft een andere invulling aan de burgerschapslessen dan een leraar op de vrije school.'

Bij ons spelen andere problemen dan op een school op het platteland

Hans Huizer, directeur van de Johan de Wittscholengroep, Den Haag

Scholen moeten de lessen kunnen aanpassen aan de leerlingen, vindt ook Hans Huizer, directeur van de Johan de Wittscholengroep, met locaties in de Schilderwijk en het centrum van Den Haag. De school voerde de laatste jaren speciale burgerschapslessen in. 'Het is voor ons belangrijk dat we zelf kunnen invullen waar we op welke manier aandacht aan besteden. Bij ons spelen andere problemen dan op een school op het platteland.'

Leraren houden volgens Huizer rekening met de achtergrond van hun leerlingen bij gevoelige onderwerpen. 'Geen onderwerp wordt gemeden, maar als je homoseksualiteit bespreekt met een klas vol leerlingen met een islamitische achtergrond, hou je daar wel rekening mee.'

Scholen vinden bovendien dat de overheid soms te klakkeloos maatschappelijke problemen op het bordje van onderwijzers kwakt. Rosenmöller: 'Leraren kunnen niet alles oplossen.'

Toch klinkt er ook vanuit het onderwijsveld zelf kritiek op de burgerschapslessen. 'Op sommige scholen is het fantastisch, op andere gebeurt niets', zegt Hans Teunissen, voorzitter van de Vereniging van Maatschappijleraren. Volgens hem is op veel scholen onduidelijk wie verantwoordelijk is voor de burgerschapslessen en hoe ze er uit moeten zien. 'Iedereen moet het doen en dus bestaat het risico dat niemand het doet.'

Volgens Teunissen moeten scholen in het curriculum van vroeg af aan maatschappelijke thema's als de werking van democratie en de rechtsstaat opnemen. 'Nu krijgen leerlingen dat soort onderwerpen pas op de bovenbouw voor het eerst.'

Scholen vinden dat de overheid soms te klakkeloos maatschappelijke problemen op het bordje van onderwijzers kwakt

Hoe bespreek je Turkse politiek in het klaslokaal?

Na de mislukte coup in Turkije zijn in Nederland overal de spanningen voelbaar, ook in de klas. Hoe pak je dat aan? Docente Bahar Karadavut gaat met haar leerlingen in debat. Lees hier het hele artikel. (+)

Sommige leraren hebben bovendien moeite om in de klas discussies met leerlingen te voeren over gevoelige onderwerpen. Een op de vijf docenten vindt het moeilijk om gevoelige onderwerpen als homoseksualiteit en fundamentalisme in de klas te bespreken, bleek twee jaar geleden uit een onderzoek in opdracht van het ministerie van Onderwijs.

'In sommige klassen verdedigen leerlingen een aanslag op Charlie Hebdo. Dan sta je als leraar zonder tekst', zegt Klaas Hiemstra, directeur van stichting School en Veiligheid. De stichting geeft in opdracht van het ministerie training aan docenten om dit soort onderwerpen toch te bespreken.

'Leraren zijn gewend om kennis over te dragen', zegt Hiemstra. 'Bij dit soort onderwerpen willen leerlingen soms vooral gehoord en gezien worden. Het gaat er dan om vragen te stellen en een gesprek op gang te brengen.'