Koningin Juliana, prins Bernhard en prins Claus tijdens Koninginnedag in 1979.
Koningin Juliana, prins Bernhard en prins Claus tijdens Koninginnedag in 1979. © ANP

Oud-premier Van Agt over Juliana's laatste regeringsjaren: 'De slijtage was al begonnen'

Oud-premier Dries van Agt onthulde woensdag tijdens het NTR-programma Kijken in de ziel dat Juliana in haar laatste jaren als koningin verminderd toerekeningsvatbaar was. 'Er zat weinig logica in de onderwerpen die aan de orde kwamen.'

Dries van Agt (86) wees woensdagavond op tv naar zijn voorhoofd: 'In die laatste jaren als koningin, toen was bij Juliana de slijtage hier al wel in gang gezet, die was wel begonnen. Er zat weinig systematiek, weinig logica in de onderwerpen die aan de orde kwamen. Maar majesteit deed geweldig haar best om toch zo goed mogelijk op de hoogte te blijven. Daarvoor alle waardering.'

Het is geen onbekend gegeven: naarmate politici hun actieve periode langer achter zich hebben gelaten, worden ze loslippiger over de gebeurtenissen van destijds. Maar een oud-premier die onthult dat een staatshoofd verminderd toerekeningsvatbaar was - daar keken veel kijkers van het NTR-programma Kijken in de ziel woensdagavond toch even van op. Ongehoord, oordeelde oud-Kamervoorzitter Verbeet donderdag op Radio 1 over Van Agts optreden. 'Dat moet je helemaal niet doen.' Al is het maar, vindt Verbeet, omdat gesprekken tussen premiers en het staatshoofd per definitie geheim zijn en Juliana niets meer terug kan zeggen.  

Het is geen geheim dat Juliana, koningin van 1948 tot 1980, vanaf eind jaren negentig tot aan haar overlijden in 2004 dementeerde. Maar is het mogelijk dat de ziekte haar eind jaren zeventig al in de greep had? Jolande Withuis, schrijver van het standaardwerk Juliana, vorstin in een mannenwereld, (2016) denkt aan een misverstand. 'Ze was niet dement, hoogstens chaotisch en warrig. Maar dat was ze in de jaren daarvoor ook al. Zo was ze gewoon.'

'Waar ging dit over?'

Ook tegenover Withuis sprak Van Agt (premier tussen 1977 en 1982) daar al openhartig over. Juliana's jaren waren 'niet haar meest glorieuze'. Hij vond haar vaak 'verward' en na hun wekelijkse ontmoeting dacht hij vaak: 'Waar ging dit over?' Voorafgaand aan haar abdicatie eiste ze het volk te mogen toespreken met haar hondje op schoot en haar papegaaienkooi op de achtergrond. De tv-ploeg, bang dat gekrijs en geblaf zou afleiden van de boodschap, wist dat ternauwernood te voorkomen. Niet lang na haar afscheid dacht Van Agt: 'Meisje, het is maar goed dat je ermee bent opgehouden.'

Maar van dementie was toen echt nog geen sprake, schrijft Withuis: pas na 1987 ging Juliana's geheugen achteruit. 'Prins Bernhard kon daar niet tegen. Als ze hem iets voor een tweede keer vroeg, reageerde hij grof en ongeduldig, waarna zij tranen met tuiten huilde. Eind jaren tachtig liet hij haar testen op dementie. Dat ze daar met vlag en wimpel doorheen kwam, ervoer ze als een triomf.'

Rommeltje

Juliana hielp de monarchie doordat ze vertederde

Van Agt in Withuis' boek

En Van Agt? Is die in overtreding met zijn loslippigheid? Valt mee, zegt hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans. 'De regels van behoorlijkheid schrijven voor dat zittende premiers geen mededelingen doen over dat contact. Al is het maar omdat ze daar dan ook meteen zelf politiek verantwoordelijk voor zijn. Maar zolang na de feiten, nu Juliana er niet meer is, kan iets meer openheid best. Anders komen we nooit te weten wat er heeft gespeeld. Geschiedschrijving is ook een belang.'  

In Withuis' boek is Van Agts eindoordeel over de vorstin overigens mild: 'Juliana hielp de monarchie doordat ze vertederde. Dat het een rommeltje was, wist het volk niet.'


Tv-recensie: Kijken in de ziel heeft geluk met loslippige van Agt

'Van zijn partijgenoot Balkenende hoeven we niet veel te verwachten. Gelukkig is Dries van Agt bij Kijken in de Ziel een stuk loslippiger dan zijn partijgenoot Jan Peter Balkenende', schrijft Julien Althuisius in de tv-recensie over Kijken in de ziel.