Koningin Juliana en prins Bernhard tijdens de nationale dodenherdenking en onthulling van het Nationaal Monument op de Dam. Het nieuwe monument werd ontworpen door architect J.J.P. Oud
Koningin Juliana en prins Bernhard tijdens de nationale dodenherdenking en onthulling van het Nationaal Monument op de Dam. Het nieuwe monument werd ontworpen door architect J.J.P. Oud © ANP

Monument op de Dam 'beetje fout'

Het monument werd ontworpen door een verre van beginselvaste architect

Er zijn tijdens de Duitse bezetting 'foutere' architecten geweest dan J.J.P. Oud, ontwerper van, onder andere, het Nationaal Monument op de Dam (onthuld in 1956). Maar zonder smetten was hij evenmin.

Op 1 juni 1942 trad Oud toe tot de Nederlandsche Kultuurkamer, de wegbereider van het nationaal-socialistisch cultuurbeleid. Ondertekening van de ariërverklaring was een vast onderdeel van de aanmeldingsprocedure.

Er zouden verzachtende omstandigheden kunnen worden aangevoerd: het bestuur van de Bond van Nederlandse Architecten (BNA) had zijn leden opgeroepen lid te worden van de Kultuurkamer. En veel vakbroeders gaven gehoor aan die oproep.

'Ik ga Rotterdam herbouwen'

Ik heb goede relaties met verschillende Duitsers. Ik ga Rotterdam herbouwen

Oud

Maar toch: het Nationaal Monument is ontworpen door een verre van beginselvaste architect. En de beelden op het monument suggereren een onverzettelijkheid waarmee de maker, J.A. Rädecker, evenmin was behept: ook hij was lid van de Kultuurkamer.

Dit onthult de bouwkundige David Keuning in zijn proefschrift Bouwkunst en de Nieuwe Orde. Zijn bevindingen sluiten aan bij die van architect Michiel Polak wiens vader, Hans Polak, voor de oorlog als textielontwerper nauw met Oud had samengewerkt. Toen Polak in 1943 de hulp van Oud inriep bij zijn pogingen aan deportatie te ontkomen, kreeg hij nul op het rekest. 'Dat kan ik niet doen', zou Oud hebben gezegd. 'Ik heb goede relaties met verschillende Duitsers. Ik ga Rotterdam herbouwen.'

Voor de bewering van Michiel Polak dat Oud zijn diensten rechtstreeks heeft aangeboden bij rijkscommissaris Seyss-Inquart heeft Keuning overigens geen aanwijzingen gevonden.

Grote doos bonbons

Hans Polak overleefde de oorlog en Oud verscheen in de zomer van 1945 bij diens huis in Wassenaar om hem met de goede afloop geluk te wensen. Hij had een opvallend grote doos bonbons bij zich, schreef Polak junior, 'die mijn vader aanpakte en in één doorgaande beweging in de sloot slingerde.'

Verder heeft Oud geen nadelen ondervonden van zijn oorlogsverleden, hoewel zijn lidmaatschap van de Kultuurkamer bekend was bij de BNA, die na de oorlog de 'zuivering' van de beroepsgroep ter hand nam. De mildheid die hij ondervond stond in schril contrast met de strenge straffen waartoe architecten werden veroordeeld die opdrachten van de Duitsers hadden aanvaard.

Meer lezen

Nederlandse SS'er belandde op Gelders oorlogsmonument
Bij de uitbreiding van het oorlogsmonument in het Gelderse dorp Enspijk is negen jaar geleden een Nederlandse SS'er op de lijst met slachtoffers beland. Hoe amateurhistoricus Richard van der Velde tot zijn ontdekking kwam.

'Lastige' amateurhistorici in de bres voor foutloze oorlogsmonumenten
Herdenkingsinstanties zien haar vaak als lastpak, maar amateurhistorica Ludmilla van Santen begrijpt de weerzin tegen haar beroepsgroep niet goed. 'We hebben allemaal hetzelfde doel: het herdenken van alle Nederlandse oorlogsslachtoffers op monumenten zonder fouten.'

Oudste Haagse wolkenkrabber krijgt weer bewoners

De Toren van Oud is vernoemd naar architect Jacobus J.P. Oud (1890-1963). Hij maakte deel uit van kunststroming De Stijl en was een pionier van het Nieuwe Bouwen.