Vluchtelingen bij de Servisch-Hongaarse grens.
Vluchtelingen bij de Servisch-Hongaarse grens. © AFP

Mogelijk IS-strijders onder vluchtelingen in Zaandam en Heumensoord

Al ruim drie jaar is het dreigingsniveau terrorisme in Nederland 'substantieel'. De kans op een aanslag in Nederland is reëel, maar er zijn geen concrete aanwijzingen voor een op handen zijnde aanslag. Er zijn wel zorgelijke nieuwe ontwikkelingen, meldt de  Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid Dick Schoof maandag bij de presentatie van het nieuwste dreigingsbeeld.

In het najaar van 2015 achtte de NCTV het nog onwaarschijnlijk dat met de stroom vluchtelingen IS-strijders naar Europa zouden komen. Inmiddels is duidelijk dat er 'vele tientallen' terroristen  onderweg zijn naar of zich al schuilhouden in Europa, mogelijk ook in Nederland. De aanslagen in Parijs, Brussel en Istanbul tonen aan dat  IS-cellen erin slagen lang buiten het zicht van de autoriteiten te blijven. De infiltranten worden direct aangestuurd vanuit het kalifaat, dat sinds eind 2013 aanslagen op Europese bodem voorbereidt.

Schoof: 'Sommigen pendelen heen en weer tussen Europa en het kalifaat. Er wordt gebruik gemaakt van valse paspoorten en van netwerken van vrienden die in Europese landen verblijven, hen ophalen en onderdak bieden.' Geregeld wordt zelfs asiel aangevraagd in een Europees land, om vanuit de opvang  aanslagen voor te bereiden of hand- en spandiensten te verlenen. De NCTV zegt aanwijzingen te hebben dat ook in Nederland is gebeurd. 'Zeker weten we het nog niet, maar mogelijk hebben vluchtelingen die in Zaandam en Heumensoord verbleven, banden met IS', licht Schoof toe. Drie zaken zijn nog in onderzoek.

Onder de radar

IS lijkt er volgens de NCTV ook in te slagen Europeanen in te schakelen die  nooit naar Syrië of Irak zijn uitgereisd en zelfs niet bekend zijn bij lokale autoriteiten. Jongeren bijvoorbeeld die in zeer korte tijd zijn geradicaliseerd. Zij  kunnen makkelijker onder de radar blijven en faciliterende handelingen verrichten. Er is ook een groeiende verwevenheid tussen criminele en jihadistische netwerken. Syriëgangers kunnen aankloppen bij vroegere maten met wie ze in een criminele bende of in detentie hebben gezeten. Dergelijke ervaringen scheppen een vertrouwensband. Schoof: 'We zien niet zozeer dat criminele benden radicaliseren. Maar wel dat ze bereid zijn wapens te leveren, zonder vragen te stellen. Dat is een zorgelijke ontwikkeling.'

Westerse inlichtingendiensten moeten ook rekening gaan houden met een nieuw type zelfmoordterrorist. Tot dusverre zijn de aanslagen op Europese bodem uitgevoerd door mannen. Maar naarmate IS in Syrië en Irak meer onder druk komt te staan, neemt volgens de NCTV de mogelijkheid toe dat ook vrouwen en kinderen voor aanslagen in het Westen worden ingezet. Sinds mei worden daarom ook kinderen vanaf 9 jaar die met hun ouders naar het kalifaat zijn gereisd, meegeteld in de uitreiscijfers. Ongeveer 170 Nederlanders zijn nu nog in Syrië of Irak. Hoeveel kinderen daarbij zijn van 9 jaar en ouder, is onduidelijk. De AIVD meldde in een in januari gepubliceerd rapport over leven in het kalifaat dat daar minstens 70 Nederlandse kinderen zijn, van wie ongeveer een derde daar is geboren.

Ook de groeiende polarisatie vormt een bedreiging

Naarmate IS in Syrië en Irak meer onder druk komt te staan, neemt volgens de NCTV de mogelijkheid toe dat ook vrouwen en kinderen voor aanslagen in het Westen worden ingezet

Polarisatie lijkt niet in een dreigingsbeeld terrorisme thuis te horen. Toch houdt  de NCTV de trend van 'groeiende polarisatie en oplopende spanningen' nauwlettend in de gaten. 'Vanwege het risico dat vanuit een extremistische houding individuen gekke dingen gaan doen, zoals vorige week in Dallas hebben gezien', zegt Schoof. 'Polarisatie kan niet alleen een uitlaatklep bieden aan gevoelens van frustratie, maar ook een voedingsbodem vormen voor radicalisering.'

De samenleving staat bol van spanningen en kloven die zich verdiepen:  tussen extreemlinks en extreemrechts, pro- en anti-islamgroeperingen, sji'iten en soennieten, tussen Turks-Nederlandse Erdogan-aanhangers en Nederlandse Koerden, tussen anti-racismeactivisten en witte autochtonen  die zich van geen racistisch  kwaad bewust zijn. Al die spanningen zijn potentiële bronnen van geweld.

De volkswoede over de vluchtelingenstroom en de daarmee gepaard gaande angst voor nieuwe import van radicale moslims in Nederland, heeft extreemrechts een nieuw elan gegeven, constateert de NCTV. Er zijn enkele nieuwe extreemrechtse groepjes opgericht, zoals 'burgerpatrouilles' naar Scandinavisch voorbeeld.  De kans dat die een groot ideologische blok gaan vormen, schat de NCTV niet hoog in, vanwege klassieke obstakels als een gebrek aan samenhang en leiderschap. En doorgaans blijven acties van die groepjes ook binnen de grenzen van de wet. Dat niettemin  rekening gehouden moet worden met gewelddadige acties, blijkt uit de terroristische aanslag op een moskee in Enschede in februari 2016. In deze zaak zijn enkele arrestaties verricht. In hoeverre de verdachten handelden als groepering of als los verband is nog onduidelijk.

In reactie van deze ontwikkelingen blijft ook de dreiging van linksextremistisch geweld reëel. Asielrechtenextremisten hebben de afgelopen maanden felle acties gevoerd tegen detentie- en uitzetcentra voor uitgeprocedeerde vluchtelingen en bedrijven die bij de bouw van dergelijke gebouwen betrokken zijn. Ernstig fysiek geweld tegen personen is (nog) niet gebruikt, maar de NCTV acht het voorstelbaar dat dergelijke acties verharden.

Linksextremisten zijn er ook voortdurend op uit demonstraties van de populistische anti-islam beweging Pegida te verstoren. Met tegendemonstraties proberen ze geweld uit te lokken. Het is volgens de NCTV een beproefde actiemethode: de confrontatie met de tegenpartij zoeken en daarbij wellicht ook zelf geweld gebruiken. Verontrustend vindt de coördinator verder, zeker in het licht van Dallas, dat extreemlinkse groepen zich luidruchtig blijven verzetten tegen 'vermeend racistisch politiegeweld'.

Door die cocktail aan spanningen kan zomaar ergens 'de lont in het kruitvat worden gestoken', zegt Schoof. Lastig is dat het meestal eenlingen zijn die zich plotseling geroepen voelen tot actie over te gaan.  Sinds  Karst T. op Koninginnedag in 2009 met zijn auto door de dranghekken reed in de richting van de Koninklijke bus (en acht dodelijke slachtoffers maakte), is er meer aandacht voor verwarde personen. Schoof: 'Hulp wordt ingeschakeld van eerstelijns psychologen en geprobeerd wordt ze van bepaalde evenementen weg te houden.'  

Die aanpak wordt nu ook toegepast op jihadisten en extremisten. Behalve psychologen en psychiaters wordt ook de persoonlijke  omgeving (familie, vrienden, docenten) van een risicofiguur ingeschakeld.