Militaire experts kritisch over verklaring Marco Kroon: 'Dit is in strijd met alle regels van commandovoering'
© ANP

Militaire experts kritisch over verklaring Marco Kroon: 'Dit is in strijd met alle regels van commandovoering'

De drie opvallendste passages uit Kroons verklaring

Oorlogsheld Marco Kroon had het doodschieten van een vijandelijke Afghaan tien jaar geleden moeten melden, vindt Defensie. 'Er is een meldplicht'. Maar Kroon beroept zich op het landsbelang: Hij zou wel 'van de daken willen schreeuwen' wat er precies is gebeurd, maar dat kan niet omdat hij dan staatsgeheimen zou prijsgeven. Militair deskundigen twijfelen daarover. Deze drie opvallende passages uit Kroons verklaring in het AD roepen bij hen meer vragen op dan dat ze beantwoorden.

1. De onopgemerkte ontvoering

'Tijdens deze operatie ben ik op een bepaald moment gevangengenomen door de vijand. Gedurende deze korte gevangenschap ben ik op een uiterst hardhandige wijze ondervraagd, mishandeld en bovenal ernstig vernederd. Ik ben op enig moment vrijgelaten. Waarom is mij nog steeds niet helemaal duidelijk. Maar ik vermoed dat ik deze personen met succes heb weten te misleiden.'

De ontvoering van Kroon zou een unicum zijn in de recente Nederlandse militaire geschiedenis. Voor zover bekend is er nog nooit eerder een Nederlandse militair in Afghanistan ontvoerd, bevestigt een Defensiewoordvoerder. En dat is meteen het tweede opmerkelijke: dat Defensie tien jaar lang niet heeft geweten dat een van hun militairen even kwijt was. Zijn kortstondige verdwijning is door niemand binnen Defensie gemeld, ook niet door leden van zijn eenheid.

Kroons eenheid heeft een tijd zonder commandant gezeten. Dat hadden ze moeten rapporteren bij de commandant van de Task Force Uruzgan

Oud-commandant Peter Wijninga

'Het is heel merkwaardig dat niemand aan de bel heeft getrokken', zegt oud-commandant Peter Wijninga, verbonden aan het Haags Centrum voor Strategische Studies (HCSS). Hij diende zelf in 2008 in de Afghaanse provincie Kandahar. 'Kroons eenheid heeft een tijd zonder commandant gezeten. Dat hadden ze moeten rapporteren bij de commandant van de Task Force Uruzgan.'

Nederlandse commando's gingen in 2001 naar de provincie Kandahar om de Amerikanen direct na de aanslagen van 11 september te helpen met het uitschakelen van terroristen. Ze zouden ook in de grensregio met Pakistan hebben geopereerd. Ze vielen toen onder de Amerikaanse Operation Enduring Freedom. Daar hadden ze veel vrijheid en geen pottenkijkers. Het incident waar Kroon melding van maakt, gebeurde in 2007. Tegen die tijd had Nederland al een militair kamp opgebouwd in Uruzgan en werden militairen strakker gehouden.

De Nederlandse krijgsmacht is juist trots op de checks en balances die zijn bedacht, zodat zij niet ontsporen in wild gedrag

Nederlandse commando's, waartoe Kroon behoorde, voerden vaak langeafstandsverkenningen uit in vijandelijk gebied, soms wel een week lang. Ook voerden ze gewaagde arrestaties van hooggeplaatste tegenstanders uit. Regelmatig kwam het daarbij tot hevige vuurgevechten. Ze overnachtten in kleine groepjes in de openlucht, dus ver buiten het militaire kamp. Een kortstondige verdwijning kan daar onopgemerkt zijn gebleven voor de Nederlandse Defensieleiding, maar niet voor de eenheid waarmee Kroon op pad was. Ook zij zouden dus tien jaar lang gezwegen moeten hebben.

Een voormalige commando, die niet met naam in de krant wil, roemt de onderlinge loyaliteit in zo'n groep, maar noemt het tegelijk 'een heel raar verhaal' dat het incident niet gemeld zou zijn. Een geheime operatie betekent volgens hem geen vrijbrief om te doen wat je wilt. De Nederlandse krijgsmacht is juist trots op de checks en balances die zijn bedacht - een rapportagesysteem waardoor militaire operaties worden getoetst aan de wet, zodat zij niet ontsporen in wild gedrag.

Dit is in strijd met alle regels van commandovoering

Toenmalig minister van Defensie Eimert van Middelkoop

Toenmalig minister van Defensie Eimert van Middelkoop werd daarom regelmatig bijgepraat over lopende operaties, ook de geheime missies. 'Alle militaire missies waren destijds geheim, omdat we geen informatie wilden prijsgeven aan de vijand. Dat betekent niet dat er niet over gerapporteerd werd. Het is standaardprocedure om na missie te melden wat er is gebeurd.' Van Middelkoop vindt het 'onhelder en onwaarschijnlijk' dat hij het incident niet heeft gemeld aan zijn commandant omdat dit de missie in gevaar zou brengen. 'Dit is in strijd met alle regels van commandovoering.'

Ook Kroons vrijlating roept vragen op. 'Militairen worden niet zomaar vrijgelaten', zegt Wijninga. 'Ze worden of een kopje kleiner gemaakt, of gebruikt als gijzelaar in onderhandelingen.'

2. Het eigenhandig opsporen en doodschieten van de vijand

'Op een avond, enkele weken na mijn vrijlating, trof ik de man uiteindelijk aan op een andere locatie dan waar ik hem verwachtte. Hij was ditmaal gewapend met een AK-47. Toen ik uit mijn voertuig stapte om hem te gijzelen, herkende hij mij ook en hij greep naar zijn wapen. Het was op dat moment 'hij of ik'. Ik greep in een reflex naar mijn wapen en vuurde gericht mijn hele magazijn leeg op het lichaam van de man. Hij was dood.'

Kroon suggereert in zijn verklaring dat hij alleen rondreed in Afghanistan en toen zijn ontvoerder plotseling zag. Militair deskundigen noemen het ongebruikelijk en onaannemelijk dat hij alleen buiten het militaire kamp rondreed. Meestal verplaatsen militairen zich in een konvooi, met meerdere voertuigen. Of te voet met een peloton van circa tien tot vijftien militairen.

'Wat onduidelijk is, en zeer onaannemelijk, is dat hij in zijn eentje op pad is geweest', zegt Van Middelkoop, die in 2007 politiek eindverantwoordelijk was voor de missie in Afghanistan.

Als het klopt wat Kroon zegt, dan had de man een AK-47 bij zich. In zo'n geval moet je snel handelen. Anders ben je zelf het haasje

Oud-commandant Peter Wijninga

Een commando die undercover is, verplaatst zich in een uitzonderlijk geval wel in een enkele auto. 'Vanwege het geheime karakter van de commando's komt het wel voor dat bepaalde operaties in burger worden uitgevoerd', zegt Wijninga. Ook dan is het aannemelijker dat er tenminste nog een militaire collega bij is.

Wat betreft het doodschieten van vijanden: dat mag in een oorlog, maar is onderhevig aan strikte regels. Defensie benadrukt dat het zich houdt aan de Geneefse conventies en dat alle geweldsincidenten worden getoetst aan de wet. Zo maken de F16-vliegers in Irak over elke bom die ze afgooien een rapport dat wordt bekeken door een jurist. Als de zaak mogelijk strafbaar is, wordt deze verder behandeld door het Openbaar Ministerie.

Ook in Uruzgan was 'standaard een hulpofficier van justitie' aanwezig om missierapporten te toetsen aan de wet. 'Dat was een echo van Geneefse conventies', zegt van Middelkoop. 'Bij Defensie zeggen ze weleens: Als we op operatie gaan, dan nemen we de rechtszaal mee.'

Uit het verhaal van Kroon wordt niet duidelijk of hij zich aan deze oorlogsregels heeft gehouden. Wijninga: 'Ik kan me voorstellen dat het incident zich heeft afgespeeld zoals Kroon het beschrijft. Dat hij behoorlijk is mishandeld, dat hij boos en geëmotioneerd was, dat het rood voor zijn ogen werd en dat hij zijn hele magazijn leegschoot. Er zijn omstandigheden die dat kunnen billijken. Als het klopt wat Kroon zegt, dan had de man een AK-47 bij zich. In zo'n geval moet je snel handelen. Anders ben je zelf het haasje.'

3.Het tien jaar lang zwijgen

'Mijn keuze dit geweldsincident tien jaar lang bij me te dragen, heeft ervoor gezorgd dat de operatie ongestoord door kon blijven gaan. Geen storende onderbrekingen en onderzoeken. Door deze beslissing zijn er uiteindelijk ook daadwerkelijk mensenlevens gered. Dit was voor mij de voornaamste drijfveer om het geweldsincident niet toen maar nu pas te melden.'

Defensie is duidelijk over de meldplicht: Oud-commando Marco Kroon had het geweldsincident in Afghanistan meteen moeten melden, vindt minister Ank Bijleveld van Defensie. 'Indien een militair geweld heeft gebruikt, dient hij dit zo snel mogelijk te melden bij zijn commandant', licht een woordvoerder toe.

Volgens militair deskundigen kan het voorkomen dat een commandant tijdens een gevoelige, geheime operatie besluit om het incident pas weer aan zijn meerdere te melden na afloop van de missie. Maar dan wel direct daarna, daar wacht je niet tien jaar mee. 'Iedere missie, hoe geheim ook, heeft meldprocedures', zegt de voormalig commando.

'Kroon heeft zelf besloten niets te melden en het incident geheim te houden. Dat is, ondanks het feit dat hij op veel vlakken een held is, absoluut fout', zegt ook Wijninga. 'Het moment dat Kroon terugkeerde naar Nederland, was het uiterste moment geweest om melding te maken van het incident.'

Het moment dat Kroon terugkeerde naar Nederland, was het uiterste moment geweest om melding te maken van het incident

Oud-commandant Peter Wijninga

Ook militair rechtsdeskundigen bij de Nederlandse Defensie Academie wijzen erop dat de meldplicht voor een geweldsincidenten bestaat. De vraag is alleen of het een strafbaar feit is als dit niet gebeurt. In artikel 130 van het Wetboek Militair Strafrecht staat dat dit alleen het geval is als het negeren van het dienstbevel bijvoorbeeld een 'gevaar voor personen of goederen' of een 'schadelijk effect op een missie' tot gevolg heeft.

De advocaat van Kroon benadrukt eveneens dat het 'niet opvolgen van een dienstvoorschrift alleen strafbaar is onder bijzondere omstandigheden, die zich in de situatie van de heer Kroon niet hebben voorgedaan, c.q. niet voordoen', aldus Geert-Jan Knoops. Kortom: Kroon heeft geen mensenlevens in gevaar gebracht door zijn ontvoering en schietpartij niet te melden, nee hij heeft er zelf mensenlevens mee gered.

De vrees van Kroon dat zijn missie zou zijn stilgelegd indien hij het incident had gemeld, kan wel kloppen. 'In politiek Den Haag zou een ontvoering zijn beschouwd als een groot veiligheidsincident', zegt Van Middelkoop.

'De commandant van de TaskForce Uruzgan zou een zoekactie op touw hebben gezet', gelooft ook Wijninga. 'Mogelijk heeft Kroon gedacht: als er een zoekactie komt, dan raken we in grote problemen. Dan worden er allerlei operationele en geheime verhoudingen geschaad waardoor de missie schade oploopt. Maar dan nog blijft de vraag waarom hij na terugkomst in Nederland geen melding heeft gemaakt.'

Volgens Defensie heeft Kroon het het geweldsincident afgelopen december alsnog uit eigen beweging gemeld. Mogelijk heeft dit te maken met het boek dat Kroon aan het schrijven is over zijn oorlogsverleden. Aangezien Kroon nog steeds voor Defensie werkt als veteranenadviseur, zal een proefdruk langs de afdeling juridische zaken moeten zijn gegaan. Daar is het incident mogelijk opgemerkt. Over de reden gisteren zelf naar buiten te treden, zei Kroon tegen de NOS dat hij zo speculaties wil voorkomen. Zijn advocaat Knoops wilde dit gisteren verder niet toelichten.

Het Openbaar Ministerie doet inmiddels onderzoek naar het voorval. Als het OM besluit een strafrechtelijk onderzoek te beginnen en Kroon daarin officieel verdachte is, dan wordt hij geschorst bij Defensie. Hij kan zijn onderscheiding kwijtraken als hij oneervol wordt ontslagen of als hij wordt veroordeeld tot een gevangenisstraf van minimaal een jaar.