Willem-Alexander tijdens zijn kersttoespraak.
Willem-Alexander tijdens zijn kersttoespraak. © ANP

Koning waarschuwt in persoonlijke kerstrede tegen valse sentimenten

Kersttoespraak Koning Willem-Alexander

De vierde kersttoespraak van koning Willem-Alexander was zijn meest persoonlijke tot nog toe. Bovendien zijn meest politieke. Zonder politici bij naam te noemen waarschuwde hij tegen valse nostalgie en populisme gericht op de onderbuik. 'In deze onzekere tijd zijn angst en woede begrijpelijke emoties, maar dat kan niet het eindstation zijn.'

De koning deelde de zorgen van veel Nederlanders over oorlogsgeweld in Syrië en islamitisch terreur dichter bij huis, in hoofdsteden van buurlanden. Hij had dan ook geworsteld met de kersttoespraak, gaf hij toe. Want wie droomt er met kerst niet van 'de vredesengel die zijn vleugels over de wereld uitspreidt'? De realiteit is dat 'dichtbij waar de kribbe stond nu angst en geweld heersen'.

Groeiende tegenstellingen wereldwijd hebben hun weerslag op Nederland, stelde hij. 'Het extreme lijkt het nieuwe normaal te worden. Zoekend naar zekerheid, graven groepen zich in hun eigen gelijk in.' Het medicijn dat hij de burger aanreikte, is een nuchterder wereldbeeld. ''Beleving is werkelijkheid', hoor je vaak. Maar het fundament van het dagelijks leven wordt drijfzand als beleving het zicht op de werkelijkheid verdringt.' Hij adviseerde om zorgen te relativeren. 'Bij nadere beschouwing zijn veel zaken minder ernstig dan we soms denken.'

Het extreme lijkt het nieuwe normaal te worden

Willem-Alexander

Heimwee naar vroeger

Kerstboodschap

Een vast moment waarop de monarch wat meer zichzelf kan zijn is de jaarlijkse kerstboodschap. Verslaggever Remco Meijer analyseerde vorig jaar de kersttoespraken van Europa's vorsten. (+)

'Nederland is een land om je thuis te voelen', zei de koning vorig jaar in zijn kersttoespraak. Het woord 'vluchteling' durfde de koning niet uit te spreken, merkte columnist Sheila Sitalsing op. (+)

De toespraak was persoonlijk, het decor ingetogen. De koning stond voor een raam in Villa Eikenhorst, zijn woonhuis in Wassenaar. Naast hem een groot boeket van kerstrozen. Het camerastandpunt wisselde enkele keren, zoomde in en uit. Zo was de koning ook ten voeten uit te zien, de benen iets wijder dan de schouders, een brede gestalte in een zwart pak met dieprode das. Met enigszins ingehouden handbewegingen onderstreepte hij sommige zinnen.

Hij waarschuwde tegen heimwee naar een geïdealiseerd verleden, met ongefundeerde angsten over de toekomst tot gevolg. 'Tja, vroeger', zei hij schouderophalend. 'Het leven is nu op veel vlakken echt beter dan toen.' De Nederlander van nu kan een voorbeeld nemen aan de denker Desiderius Erasmus die vijfhonderd jaar geleden zijn ideeën kon verspreiden dankzij de boekdrukkunst, 'het internet van de 16de eeuw'. Diens 'redelijke argumenten' en 'vreedzame uitwisseling van ideeën' staat in schril contrast tot de huidige scheldpartijen op sociale media.

Van Erasmus leende de koning ook de overtuiging dat mensen niet zonder elkaar kunnen: 'De natuur heeft onze gaven zo verdeeld, dat de ene mens het niet kan stellen zonder de hulp van de ander.' Hij roemde de vele mantelzorgers die buiten de schijnwerpers hun werk doen. 'Zien we uw liefdevolle werk wel voldoende?'

Veel zaken waarover we ons nu zorgen maken, zijn bij nadere beschouwing minder ernstig dan we soms denken

Willem-Alexander

Vrijheid is volgens de koning een gezamenlijke inspanning. 'Kunnen we het nog: samen vreedzaam problemen oplossen?' Hij verwees naar 'waarden die van oudsher bij Nederland horen' en pleitte voor een samenleving van 'vrije en gelijkwaardige mensen'. Een land waarin niemand hoeft te vrezen voor discriminatie en bedreiging, waarin vrijheid de ruimte krijgt: 'Ruimte om te leven, te bewegen, te denken en te debatteren zonder angst. Ruimte om van elkaar te verschillen.' Tegen die vrijheid kan geen terreurdaad op, zei hij.

Hij sloot af met nogmaals te waarschuwen voor polarisatie. 'De vrede waarnaar we zo verlangen, komt niet dichterbij als mensen afhaken en zich ingraven.' Het antwoord lag in het 'beschermen van wat we delen' en het 'aanwenden van alle positieve krachten'. Rechtstreeks deed hij een beroep op de burger: 'Zonder u, zonder jou, gaat het niet.'

De koning liet in zijn kerstrede de politiek en de aanstaande Tweede Kamerverkiezingen buiten beschouwing. Toch zou de kijker in zijn toespraak een stemadvies kunnen vermoeden. Het maatschappijbeeld van koning Willem-Alexander was in elk geval niet de visie van PVV-leider Geert Wilders, die meteen op Twitter zijn afkeuring liet horen. De strekking van de tweet: Nederland is niet geholpen met 'zalvende woorden' maar met maatregelen tegen de islam. Enkele Kamerleden van VVD, PvdA en CDA deelden juist hun waardering voor de toespraak. Verder bleven politieke reacties uit.


Koningin Elisabeth

'Alleen kunnen we geen oorlogen beëindigen of onrecht uit de wereld helpen. Maar de impact van duizenden kleine daden die recht uit het hart komen is vaak groter dan we ons kunnen voorstellen.'

Kerst is het zaligste feest van het jaar

  • 45% (1426)

    Eens

  • 55% (1765)

    Oneens

3191 stemmen

Koning Filip

'Mijn gedachten gaan in het bijzonder uit naar de slachtoffers van de aanslagen in Brussel en Zaventem, en naar hun naasten. De gebeurtenissen van het afgelopen jaar doen twijfels rijzen over de toekomst. Toch wend ik mij vandaag tot u met een boodschap van hoop. Want ik zie veel mensen die oprecht en écht met elkaar durven omgaan, die onbevooroordeeld en met tederheid naar elkaar kijken, elkaars broosheid durven erkennen. Zachtheid is een sterkte.'


Paus Franciscus

'Bij de geboorte van Jezus zongen de engelen een boodschap van vrede op aarde. Vandaag strekt deze boodschap zich uit tot alle mensen, vooral die mensen die zijn geraakt door oorlog en conflict. Vrede voor de mannen en vrouwen in Syrië, waar veel te veel bloed heeft gevloeid. Het is tijd dat de wapens voor altijd zwijgen en dat de internationale gemeenschap in onderhandeling tot een oplossing komt.'


Barack en Michele Obama

'Het grootste geschenk dat Michele en ik hebben gekregen de afgelopen acht jaar is de eer om te dienen als jullie president en first lady. Dit jaar vieren we voor de laatste keer als first family de geboorte van onze Redder. We herinneren Zijn boodschap van liefde en hoop. Het idee dat we er voor elkaar zijn, dat we zorgen voor de zieken, dat we mensen honger lijden voeden en dat we vreemdelingen verwelkomen. Dat zijn waarden die niet alleen christenen delen, maar alle Amerikanen.'


Integrale tekst van kersttoespraak

Hemel en aarde raken elkaar met Kerstmis. Christus, de Zoon van God, wordt geboren in een simpele stal. Zijn moeder legt hem te slapen in een kribbe. Engelen verkondigen een boodschap van vrede en hoop op een betere wereld.

Het vieren van Kerstmis kan confronterend zijn en ons aan het denken zetten. Dicht bij de plek waar de kribbe stond, heersen nu angst en geweld. Onvoorstelbaar zijn de ontberingen die gewone mensen - onder wie veel kleine kinderen - in Syrië, maar ook in andere landen moeten lijden. Geweld kan ook vlakbij komen. Terroristische aanslagen  - zoals deze week nog in Berlijn - hebben dit jaar vele families in rouw gedompeld.

Kerstmis 2016 roept dan ook tegenstrijdige gevoelens op. Daarom heb ik geworsteld met deze Kersttoespraak.

We zouden zo graag willen dat de vredesengel zijn vleugels over de wereld uitspreidt. We zouden ons zo graag geborgen weten. Maar tegelijkertijd is er veel dat ons ongerust maakt en ons een gevoel van dreiging en machteloosheid geeft. Tegenstellingen in de wereld lijken groter te worden. En dat heeft zijn weerslag op ons leven hier. Het extreme lijkt het nieuwe normaal te worden. Zoekend naar zekerheid, graven groepen zich in hun eigen gelijk in. Dat maakt een open gesprek vaak onmogelijk. Velen hebben het gevoel in een land zonder luisteraars te leven.

Wie twijfelt over de toekomst, idealiseert vaak het verleden. We geven ons allemaal wel eens over aan heimwee naar vroeger. Ja, vroeger...

We weten dat de werkelijkheid minder rooskleurig was. En dat veel zaken waarover we ons nu zoveel zorgen maken, bij nadere beschouwing minder ernstig zijn dan we soms denken.

Dat heel veel gelukkig ook goed gaat en dat het leven nu op veel vlakken echt beter is dan toen.

'Beleving is werkelijkheid', hoor je vaak. Maar het fundament van het dagelijks leven wordt drijfzand als beleving het zicht op de werkelijkheid verdringt. Laten we de lastige problemen vooral eerlijk benoemen. Maar als er één land daarnaast ook verbondenheid en solidariteit kent, is het wel Nederland. Zonder dat ze de schijnwerpers zoeken, zijn miljoenen mantelzorgers en vrijwilligers onze stille kracht. Zien we U en Uw liefdevolle werk wel voldoende?

De boodschap van Kerstmis is een boodschap van hoop, vrede en naastenliefde.

Dat is een oproep aan ieder van ons. Hoe gedragen we ons tegenover elkaar? Wat doen we er zelf aan om onze samenleving zo in te richten dat iedereen zich veilig weet en thuis kan voelen? Kunnen we het nog: samen vreedzaam problemen oplossen?

In deze onzekere tijd, is het nodig om vaste grond onder de voeten te houden. De waarden die van oudsher bij Nederland horen, bepalen ook in de toekomst ons vermogen om samen verder te komen. Juist nu de wereld om ons heen minder houvast geeft, moeten we vasthouden wat we samen delen en beschermen wat ons verbindt.

Want zó willen wij hier samenleven. Als vrije en gelijkwaardige mensen. Zonder dat degenen met een afwijkende mening bang hoeven te zijn voor bedreiging of intimidatie en zonder discriminatie op grond van levensovertuiging, ras, geslacht of seksuele geaardheid. Deze rechten gelden hier voor iedereen, altijd.

Vrijheid heeft ruimte nodig. Ruimte om te leven, te bewegen, te denken en te debatteren zonder angst. Ruimte om van elkaar te verschillen. Die vrijheid hoort bij ons en is sterker dan welke terreurdaad ook.

Eerder dit jaar opende ik in de Bibliotheek Rotterdam een tentoonstelling gewijd aan de beroemde Rotterdammer Desiderius Erasmus. Hij leefde 500 jaar geleden, niet zo lang na de uitvinding van de boekdrukkunst, het internet van de 16de eeuw.

Erasmus was een van de eersten die daarvan profiteerde. Heel lezend Europa kende zijn werk. Erasmus was een diepgelovig mens met een kritische geest en een scherpe pen. Een man die heilige huisjes omver durfde te werpen. Niets menselijks was hem vreemd en hij kon zich enorm opwinden over de misstanden van zijn tijd. Maar altijd bleef hij zijn kracht zoeken in redelijke argumenten en de vreedzame uitwisseling van ideeën. We hebben elkaar immers nodig.

'De natuur heeft onze gaven zo verdeeld, dat de ene mens het niet kan stellen zonder de hulp van de ander', schreef hij.

Terroristen proberen onze vrije manier van samenleven aan te tasten en ons gevoel van thuis zijn te ondermijnen. Terecht verlangen mensen in de eerste plaats veiligheid.

In deze onzekere tijd, zijn angst en woede begrijpelijke emoties. Maar boosheid kan geen eindstation zijn. De vrede waarnaar we zo verlangen, komt niet dichterbij als mensen afhaken en zich ingraven. Vrede begint met het beschermen van wat we delen en het aanwenden van alle positieve krachten. Zonder U, zonder jou, gaat het niet.

Met Kerstmis worden we aangespoord niet op te geven. Elkaar niet op te geven. Ieder mens telt. Het licht van Kerstmis schijnt voor ons allemaal, en maakt ons opnieuw voor elkaar zichtbaar.

Het oude Kerstlied verwoordt het mooi.

Tussen alle mensen in
In het menselijk gezin
Hoor, de engelen zingen de eer
Van de nieuw geboren Heer.

Ik wens U allen - waar u zich ook bevindt en hoe Uw persoonlijke omstandigheden ook zijn - een gezegend Kerstfeest.