Juristen: we moeten de levenslange gevangenisstraf afschaffen

Discussie over levenslange opsluiting laait opnieuw op

Opnieuw laait de discussie op over het nut en de wenselijkheid van levenslange gevangenisstraf. Want wat levert dit eigenlijk op, en wat doet het met de gedetineerde? 'Europa kan prima zonder.'

'De levenslange gevangenisstraf moeten we afschaffen. Tien landen in Europa kunnen prima zonder. De straf is geen humaan alternatief voor de doodstraf, maar veelal een wrede, onmenselijke en mensonwaardige doodstraf op termijn. Levenslang past niet bij een beschaafd land als Nederland.' 

Emeritus hoogleraar strafrecht Anton van Kalmthout oogst applaus als hij pleit voor afschaffing van levenslange celstraf op een congres hierover, afgelopen vrijdag, onder juristen, forensisch artsen, detentiemedewerkers en beleidsambtenaren aan de Rijksuniversiteit Groningen.

De discussie over levenslange gevangenisstraf is opgelaaid sinds de Hoge Raad vorig jaar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens volgde. Dit hof oordeelde in 2013 dat opsluiting zonder enig uitzicht op herbeoordeling en vrijlating, onmenselijk is. Zulke gedetineerden, stelt het Hof, moeten uitzicht hebben op terugkeer in de maatschappij. Daarom moet na uiterlijk 25 jaar worden herbeoordeeld of zij daarvoor in aanmerking komen. Pas na die tijd mag eventueel worden begonnen met een resocialisatieproces en psychische behandeling.

Nederland telt 45 levenslang gestraften. Levenslang is in Nederland echt levenslang: iemand wordt opgesloten tot de dood erop volgt. Volgens Anton van Kalmthout, die gedurende 12 jaar de Nederlands vertegenwoordiger was in het Europees Comité tot voorkoming van marteling en mensenschending (het CPT), voldoet Nederland niet aan de opvattingen van het Europees Hof. Een levenslang gestrafte moet volgens hem niet alleen na de nu gestelde termijn van uiterlijk 25 jaar worden herbeoordeeld, maar 'maatwerk is noodzakelijk. Je moet per individu steeds tussentijds kijken: hoe groot is het recidivegevaar? heeft het nog zin om met deze straf door te gaan?' Dat impliceert volgens hem dat zulke gestraften al vanaf het begin van hun straf psychisch moeten worden behandeld en begeleid naar resocialisatie. 'En niet pas na 25 jaar. Dat zijn ze door hun jarenlange isolement te beschadigd, dus dat heeft geen zin.'

Psychische stoornis

'Levenslang is onmenselijk'

Levenslange gevangenisstraf werd in 1870 ingevoerd, als alternatief voor de doodstraf. Het was lange tijd gebruikelijk dat gratie werd verleend, waardoor levenslang werd omgezet in een tijdelijke straf. In 1986 was dat voor het laatst. Daarna kreeg alleen nog één terminaal zieke gratie in 2009, die kort daarna overleed.

Levenslang is in Nederland dus echt levenslang. Het EHRM oordeelde in 2013 meermaals dat dit onmenselijk is. Daarom oordeelt een adviescollege van juristen en gedragswetenschappers na 25 jaar of de gedetineerde kan beginnen met resocialisatieactiviteiten. Twee jaar later begint de minister van Justitie een gratieprocedure.

Aan het herbeoordelingsproces en gratie zijn voorwaarden gesteld, zoals een laag recidiverisico, goed gedrag en de impact op slachtoffer(s) en nabestaanden.

Meer dan de helft van de levenslang gestraften pleegde een zeer ernstig delict onder invloed van psychische stoornissen. Een van hen is Cevdet Y., met 34 jaar de langstzittende levenslang gestrafte in Nederland. Y. schoot in 1983 in het Delfts café 't Koetsiertje in een paniekaanval zes mensen dood. Forensisch artsen oordeelden dat hij verminderd toerekeningsvatbaar was. Y.' advocaat, Lotje van den Puttelaar, zegt dat de Nederlandse staat zich heeft laten kennen als 'een slechte, onbetrouwbare partij' toen Y. voor zijn herbeoordeling voor proefverlof in aanmerking kwam. 'De zaak van mijn cliënt wordt getraineerd door de politiek. Het politieke belang voor behoud van levenslang lijkt groter dan het belang van de rechtspraak. Dat heeft mij geschokt.'

Wiene van Hattum, oprichter en voorzitter van het Forum Levenslang, dat humane uitvoer van levenslange straf voorstaat, stelt dat gedragskundigen Cevdet Y.'s recidivegevaar als zeer laag beoordelen. 'Y zit nog vast; niet omdat hij gevaarlijk is, maar vanwege de gevoelens van slachtoffers en nabestaanden. Dat kan geen reden zijn om iemand gevangen te houden tot hij sterft. Volksbewustzijn is nog geen rechtsbewustzijn.' Van Hattum bepleitte vrijdag dat beleidsmakers levenslang gestraften 'weer als mens gaan zien'. Zij leven, stelt Van Hattum, 'in een niemandsland tussen leven en dood'.

Lees verder onder de foto.

Rechtsfilosoof Wouter Veraart omschrijft deze situatie als 'een mensonterende impasse, waarin de levenslang gestrafte het enerzijds niet verdient om te leven, maar anderzijds ook niet in staat is om te sterven'. Hij refereert aan de Belgische Van den B., wiens herhaalde verzoek om euthanasie in 2015 op het laatste moment niet werd gehonoreerd. Ook trekt Veraart een vergelijking met de discussie over voltooid leven: 'Het ontbreken van levensperspectief is in die discussie een voorwaarde voor een mogelijk waardig levenseinde. Stel dat een levenslang gestrafte, bij gebrek aan levensperspectief, een actieve doodswens ontwikkelt, moet hij dan, volgens de logica van Edith Schippers en Ard van der Steur (oud-ministers, red.), vanwege de overheid in staat worden gesteld het leven op een voor hem waardige wijze af te sluiten?' En, voegt hij eraan toe, is dat dan niet een herinvoering van de doodstraf?

Vergelding

Jos Silvis, procureur-generaal bij de Hoge Raad en oud-rechter in het Europees Hof voor de bescherming van de Rechten van de Mens (EHRM), benadrukt dat de door het Europees Hof voorgeschreven herbeoordeling van levenslang gestraften 'niet betekent dat levenslang altijd wordt verkort'. Er moet ruimte zijn voor vergelding, stelt Silvis, 'zij het dat die van afnemende betekenis in de tijd wordt geacht'.

Die afname van vergelding moet worden benut voor een vorm van herstelrecht, vindt advocaat Richard Korver, oprichter en voorzitter van LANGSZ, het advocatennetwerk voor slachtoffers. 'Als slachtoffer kom je voorbij de woede, dan komt het verdriet, en dan een vorm van acceptatie. Die ruimte moet je pakken om te zoeken naar een manier hoe dader en slachtoffer zich weer tot elkaar kunnen verhouden, bijvoorbeeld met een gesprek of contactverbod, want dat voorkomt eigenrichting.' Daarom, vindt Korver, moeten slachtoffers en nabestaanden 'goed en vroeg' worden betrokken bij de voorgeschreven herbeoordeling van levenslang gestraften. 'Ik ben geen voorstander van levenslang, hoewel sommige mensen helaas zo gestoord zijn dat ze nooit vrij zouden moeten rondlopen. Maar ik vind het ook geen vorm van beschaving als we slachtoffers 25 jaar passief laten wegrotten in hun eigen ellende.'