Bloemen bij het Hosterwold bos, waar Anne Faber werd gevonden.
Bloemen bij het Hosterwold bos, waar Anne Faber werd gevonden. © ANP

Is de dood van Anne Faber de schuld van het systeem?

Michael P. kreeg geen tbs opgelegd, tot onbegrip van velen

De man die verdacht wordt van het doden van Anne Faber zei eerder trots te zijn op de verkrachting van minderjarige meisjes. Hoe het kan dat Michael P. geen tbs kreeg, is de vraag die door het land gonst sinds het lichaam van Faber werd gevonden.

Een dag na de vondst van het lichaam van Anne Faber in Zeewolde hebben ruim 270 duizend mensen hun virtuele handtekening gezet onder een boze petitie: 'Anne Faber dood door schuld rechtssysteem'. 'Het volk is boos en zit vol afschuw!', schrijft de initiatiefneemster, een anonieme moeder van drie dochters. Ze eist uitleg van premier Rutte, van minister Blok en van de forensisch psychiatrische afdeling in Den Dolder waar verdachte Michael P. verbleef.

De petitie is maar een van de vele uitingen van onbegrip, woede en verdriet over de dood van de 25-jarige vrouw die op een vrijdagavond uit fietsen ging. Bloemen en kaarsjes in het land, een condoleanceregister, een gedicht van Tommy Wieringa: ze geven blijk van de vele vragen over deze zaak. Oom Hans Faber verwoordde de belangrijkste donderdagavond: hoe kon het gebeuren dat iemand die zeven jaar geleden twee meisjes verkrachtte, vermoedelijk opnieuw toesloeg terwijl zijn straf nog niet eens voorbij was? Maar ook: waarom kreeg Michael P. geen tbs opgelegd?

Rechters hebben 'koudwatervrees' en moeten vaker eigenhandig tbs durven opleggen aan onderzoeksweigeraars als Michael P.

Oud-directeur van het Pieter Baan Centrum Hjalmar van Marle

Het Openbaar Ministerie en de Altrecht-kliniek geven vooralsnog geen antwoorden op deze vragen, die breed leven in de maatschappij, en doen eerst intern onderzoek. De discussie is al in volle gang.

Zo vindt de oud-directeur van het Pieter Baan Centrum, Hjalmar van Marle, dat er een gat zit in het rechtssysteem waar types als P. doorheen kunnen glippen. Volgens de emeritus hoogleraar psychiatrie hebben rechters 'koudwatervrees' en moeten ze vaker eigenhandig tbs durven opleggen aan onderzoeksweigeraars als Michael P. 'Verfrissend', vindt strafrechtadvocaat Richard Korver het 'om een psychiater dit eens te horen zeggen. De meesten spreken zich hier liever niet over uit.'

P. weigerde in 2010 mee te werken aan een geestesonderzoek in het Pieter Baan Centrum, waar hij alleen zeven weken verplicht werd geobserveerd. Hij ging elf jaar de gevangenis in, maar tbs kreeg hij niet. Ook al was hij 'trots' dat hij onder bedreiging van een vuurwapen twee meisjes had weten te verkrachten en sprak hij van een uitgekomen droom.

'Er is altijd enige vorm van rapportage nodig voor je tbs oplegt', zegt woordvoerder Barbara den Uijl van de Raad van de Rechtspraak. Ze wijst erop dat Michael P. niet ontoerekeningsvatbaar is verklaard en dat het Openbaar Ministerie destijds geen tbs heeft geëist. Het OM en P.'s eerste advocaat Manfred Nan willen niet op de kwestie ingaan.

Onbegrijpelijk noemt Van Marle het dat P. aan tbs ontkwam. 'Die verkrachting in 2010 was zo bizar en weerspiegelt het fantasieleven van de dader, dat je als rechter kunt zeggen: hij is gestoord. Daar hoef je niet deskundig voor te zijn.' Korver wijst op de Utrechtse serieverkrachter. Ook die weigerde mee te werken in het Pieter Baan Centrum, ook hij ontliep tbs - ondanks zestien jaar cel. 'Terwijl elke Nederlander kon vaststellen dat er een steekje los aan hem zat.'

Een rechter legt vrijwel nooit tbs op zonder dat hij de beschikking heeft over een psychiatrisch rapport, al mag hij dat wel

Een rechter legt vrijwel nooit tbs op zonder dat hij de beschikking heeft over een psychiatrisch rapport, al mag hij dat wel. Julien C. sloop op een klaarlichte decemberdag in 2006 een school binnen en stak daar de 8-jarige Jesse Dingemans dood. Hij weigerde de deskundigen een inkijkje in zichzelf te geven. Maar door onder meer gesprekken te voeren met mensen uit zijn directe omgeving, en omdat C. na een overval al eens psychisch was onderzocht, kon de rechtbank toch een goed beeld van hem krijgen.

Bovendien oordeelde de rechtbank dat het 'beestachtig afslachten van een weerloos kind' niet past bij 'een geestelijk gezond ontwikkeld mens'. C. kreeg twaalf jaar cel en tbs met dwangverpleging. Die uitspraak hield ondanks al zijn protesten stand tot bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.

Moet je niet het zekere voor het onzekere nemen met weigeraars zoals P. en hen een behandeling verplichten?

'De rechter vertegenwoordigt ons allemaal. Daarom is hij vrijer om te kunnen zeggen dat iemand een stoornis heeft', vindt Van Marle. Help hem daarom een handje door de wet te veranderen, stelt Korver voor. 'De rechter zou zich een stuk prettiger voelen als de wet zou zeggen: als je niet meewerkt met een onderzoek, kun je tbs opgelegd krijgen.'

Moet je niet het zekere voor het onzekere nemen met weigeraars zoals P. en hen een behandeling verplichten? 'Laat daar de discussie maar over gaan', zegt Den Uijl. 'We moeten in elk geval goed kijken hoe we verdachten die niet willen meewerken toch kunnen bewegen tot een onderzoek.' De Wet forensische zorg, die ter goedkeuring in de Eerste Kamer ligt, zou rechters in staat stellen het medische dossier van een verdachte te lichten en zo zijn psyche in kaart te brengen.

Nu adviseren advocaten hun cliënten geregeld niet mee te werken aan onderzoek, om zo tbs te ontlopen. Nadat Korver bij De Wereld Draait Door in debat was gegaan met vakgenote Lucy Oldenburg, zochten meerdere strafrechtadvocaten contact met hem. 'Allemaal zeiden ze dat ze mijn redenering konden volgen. Maar het zouden verdomd slechte advocaten zijn als ze tegen hun cliënt zouden zeggen: ga toch maar praten en riskeer tbs. Daarom is het nodig dat de wetgever hier iets aan doet.'

Terwijl de discussie over de schuldvraag voortwoedt, betuigen mensen hun laatste eer aan Anne Faber. Over twee weken staat een fietstocht gepland over de weg die ze aflegde voordat ze verdween. Op Facebook schrijft bedenker Stephanie van Elmpt: 'We moeten laten zien dat we niet bang hoeven te zijn als we over straat gaan, dat we van elkaar afblijven.'

Dit schreven we eerder over de vermissing van Anne Faber

Ook in 2017 kan een meisje op de fiets naar huis nog steeds verdwijnen. Maar een vermissing anno nu is van een andere orde dan een vermissing van 30 jaar geleden. Lisa van der Velden werpt een blik op online cultuur.

Met de vondst van het lichaam van Anne Faber is donderdagavond een einde gekomen aan dertien dagen van zoeken in bossen en vijvers, met de inzet van tientallen politiemensen, militairen, vrijwilligers en honden. Het was verdachte Michael P. die de politie woensdagavond wees op de plek waar naar Faber moest worden gezocht.

De samenleving moest 'zo lang mogelijk' tegen Michael P. worden beschermd, oordeelde de rechtbank in 2011 in een dubbele verkrachtingszaak. Maandag werd de destijds veroordeelde man alweer opgepakt op verdenking van betrokkenheid bij de verdwijning van Anne Faber. Wat ging er mis? 

Ruim tweeduizend tips kreeg de politie te verwerken sinds Anne Faber elf dagen geleden verdween. Daaronder talloze complottheorieën, bewezen verzinsels en goedbedoelde suggesties om vooral eens te gaan kijken bij dat ene ecoduct of in dat rare leegstaande gebouw. Hoe schat je die op waarde?

Den Dolder is wel wat gewend, vanwege de forensisch psychiatrische kliniek in de omgeving. Maar dat daar een man werd aangehouden die betrokken zou zijn bij de verdwijning van de 25-jarige Anne Faber is het gesprek van de dag. 'Ik ga al lang het bos hier niet meer in.'