Tijdens de Sinterklaasintocht in Dokkum vorige week verschijnt er een vliegtuigje in de lucht met daarachter de tekst 'Wij willen Zwarte Pieten'. Tegenstanders van Zwarte Piet bereikten de stad niet.
Tijdens de Sinterklaasintocht in Dokkum vorige week verschijnt er een vliegtuigje in de lucht met daarachter de tekst 'Wij willen Zwarte Pieten'. Tegenstanders van Zwarte Piet bereikten de stad niet. © Marcel van den Bergh

Tegenacties leiden steeds vaker tot een demonstratieverbod. Hoe gevaarlijk is dat?

'Ze ontnemen burgers een grondrecht'

In het verbod op de anti-Zwarte Piet-betoging in Dokkum vorige week herkent Volkskrant-redacteur Tjerk Gualthérie van Weezel een trend: tegenacties leiden steeds vaker tot een demonstratieverbod. Hoe gevaarlijk is dat?

'Demonstreren is bijkans heilig', zo citeerde minister Kajsa Ollongren van Binnenlandse Zaken dinsdag wijlen burgemeester Eberhard van der Laan. 'Ik vind dat een mooie uitspraak. En ik denk dat we in Nederland ook recht doen aan de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van demonstratie', aldus Ollongren.

De minister zei het tijdens het vragenuurtje in de Kamer, waar ze uitleg moest geven over de verboden anti-Zwarte Pietdemonstratie bij de nationale intocht in Dokkum. Afgelopen zaterdag werden bussen met anti-Piet-betogers op weg naar Dokkum op de A7 tot stilstand gedwongen door tegendemonstranten. Toen burgemeester Waanders van Dokkum daarna ook het gerucht ter ore kwam dat 'betogers' vuurwerk wilden afsteken, besloot zij de demonstratie bij de intocht te verbieden. Te gevaarlijk.

Piet-actiegroep valt school binnen

Een basisschool in de Utrechtse wijk Zuilen is naar de politie gestapt, nadat een actiegroep voor het behoud van Zwarte Piet donderdag de school was binnengevallen. Zo'n tien actievoerders gingen vlak voordat de school uitging verkleed als Zwarte Piet de klassen in. Ze deelden pepernoten en stickers uit. Openbare basisschool De Cirkel had de groep niet uitgenodigd en werd overdonderd door de actie, bevestigt schooldirecteur Jochem Grimmelikhuizen tegenover Radio 1. Waarom de actievoerders De Cirkel uitkozen, weet Grimmelikhuizen niet. De school viert het sinterklaasfeest sinds 2015 zonder Zwarte Piet. In plaats daarvan komen 'vrienden' van de Sint mee.

De blokkade op de A7 staat niet op zichzelf. In Nederland zijn de afgelopen jaren vaker demonstraties misgelopen of verboden, omdat tegendemonstranten met succes de oorspronkelijke demonstratie wisten te blokkeren. Zoals betogingen van het rechts-radicale Pegida, uit angst voor een confrontatie met antifascisten. In Veldhoven werd afgelopen zomer een congres afgeblazen waar een omstreden adviseur van het regime in Eritrea zou spreken. Dit na heftig protest van Nederlandse Eritreeërs.

De rode draad lijkt steeds: door de tegendemonstratie ontstaat gevaar voor de openbare orde, waarop de burgemeester besluit de demonstratie per noodmaatregel te verbieden. Hoewel die noodmaatregelen daar niet voor bedoeld zijn, is er weinig ophef over. Bijna niemand wil het opnemen voor Pegida, links-radicalen of andere splintergroeperingen. Het roept de vraag op of de overheid niet te snel besluit vanwege de veiligheid een demonstratie af te gelasten.

Denk-voorman Tunahan Kuzu vindt van wel. 'De autoriteiten die zouden moeten zorgen voor de bescherming van mensen die het recht hebben om te demonstreren, maken een knieval voor rechts-extremisten', zo concludeerde hij dinsdag in het vragenuur met Ollongren.

'Burgemeesters doen vaak te weinig om grondrechten als demonstreren en de vrijheid van vergadering te beschermen', concluderen ook Berend Roorda en Adriaan Wierenga van het Centrum voor Openbare Orde en Veiligheid van de Rijksuniversiteit Groningen. Zij publiceerden begin dit jaar een onderzoek waaruit blijkt dat burgemeesters steeds vaker demonstraties en vergaderingen verbieden met noodmaatregelen die daar niet voor bedoeld zijn. Tussen 2010 en 2016 gebeurde het zo'n twee à drie keer per jaar. Dit jaar is dat al het dubbele.

'De overheid beloont groepen die andere burgers een grondrecht ontnemen'

Berend Roorda

Vooral het feit dat het juist tegendemonstranten zijn die burgemeesters tot een verbod bewegen, vinden de onderzoekers zorgelijk. 'De overheid beloont zo groepen die andere burgers een grondrecht ontnemen', zegt Roorda. 'Terwijl het juist een fundamenteel beginsel is in onze rechtsstaat dat minderheden vrij hun mening kunnen uiten.' Achteraf moet het lokaal gezag vaak toegeven dat de demonstratie niet verboden had mogen worden.

'Toch geloof ik absoluut niet dat burgemeesters gemakzuchtig beslissen om in hun ogen vervelende acties te verbieden', zegt burgemeester Pieter Broertjes van Hilversum. 'Het is soms alleen moeilijk de veiligheidsrisico's in te schatten. Terwijl je wel alles wilt doen om te voorkomen dat er ongelukken gebeuren. Als ik dan over Dokkum hoor dat er een vuurwerkdreiging was, kan ik wel begrijpen dat de driehoek het daar te gevaarlijk vindt.'

'Ik geloof absoluut niet dat burgemeesters gemakzuchtig beslissen om in hun ogen vervelende acties te verbieden'

Pieter Broertjes, burgemeester Hilversum

Broertjes werd er deze week zelf van beschuldigd dat hij het demonstratierecht niet genoeg beschermde. Een groep demonstranten uit onder meer antifascistische hoek wilde dinsdag in Hilversum demonstreren tegen de officiële ontvangst die oud-KNIL-militairen die dag kregen. Maar zij voelden zich te zeer geïntimideerd door aanwezige Molukkers - 'onder wie leden van motorclub Satudarah' - en hadden het idee dat de politie hun veiligheid niet kon garanderen.

'Onzin', zeggen zowel Broertjes als de politie. 'Er was meer dan honderd man politie op de been, en de sfeer was helemaal niet grimmig, we hadden het onder controle.' Als oud-journalist, 'die de vrijheid van meningsuiting altijd wil beschermen', ziet Broertjes zich als een geestverwant van Van der Laan. Die schrok er niet voor terug om honderden politieagenten op te trommelen om ongeveer vijftig demonstranten van het extreem-rechtse Pegida veilig op afstand te houden van antifascistische tegendemonstranten.

Rechters hebben de afgelopen jaren bepaald dat voor burgemeesters angst voor ordeverstoring pas een gerechtvaardigd argument is als de veiligheid zelfs niet door een enorm aantal politie-agenten gegarandeerd kan worden. Wierenga: 'Rechters verwezen daarbij naar een politiemacht ter grootte van een probleemwedstrijd in het betaald voetbal: Honderden agenten.'

Het is begrijpelijk dat bestuurders en rechtshandhavers er soms praktisch en gevoelsmatig moeite mee hebben een enorme politiemacht op de been te brengen om een handvol demonstranten met impopulaire standpunten te beschermen. Toch bewijzen de gebeurtenissen in Dokkum afgelopen week volgens Wierenga en Roorda dat bestuurders die plicht zeer serieus moeten nemen.