Stapf paradeert in uniform tijdens de rellen tussen WA'ers en Joden.
Stapf paradeert in uniform tijdens de rellen tussen WA'ers en Joden. © BBWO2 / NIOD, Stapf Bilderdienst

Franz Anton Stapf werd herdacht als Joods slachtoffer, maar blijkt nazi-fotograaf

Franz Anton Stapf staat als - Joods - oorlogsslachtoffer in de herinneringsboeken. Recent onderzoek toont echter aan dat hij een volbloed nazi was. De vanaf 1935 in Amsterdam actieve persfotograaf vocht na 1941 aan het Oostfront.

In de officiële herdenkingsboeken, op de lijst van het Holocaust herinneringscentrum Yad Vashem in Israël en op de muurplaten in de Hollandschse Schouwburg in Amsterdam, met de namen van in de Tweede Wereldoorlog door de nazi's vermoorde Joden, prijkt zijn familienaam: Stapf. Dat is wrang.

Franz Anton Stapf was niet Joods. Hij was nazi. Hij stierf niet in een gaskamer, maar vocht vanaf eind 1941 aan het Oostfront. Hij maakte in Amsterdam foto's voor kranten en antisemitische pamfletten. Stapf overleefde de oorlog. Hij stierf in 1977 in Frankfurt.

Antisemitische propaganda

In uniform paradeerde Stapf in 1941 door de overwegend Joodse Nieuwe Kerkstraat in Amsterdam ten tijde van de rellen tussen leden van de WA, de knokploeg van de NSB, en Joden. Die braken uit na de dood van WA'er H. Koot. Stapf, Leica-camera aan de buikriem, straalt op een door een medewerker van zijn fotopersbureau Stapf Bilderdienst gemaakte foto gezag uit.

Andere foto's die hij en zijn (Nederlandse) medewerkers aan de propagandabladen leverden, zijn gemaakt bij nazi-festiviteiten en in de Jodenwijk bij het Waterlooplein. Het was kort voordat de deportaties begonnen naar de concentratiekampen.

Ten behoeve van een antisemitische Judenbrochüre leverde Stapf onder meer een foto van een Joodse marktkoopman, die werd voorzien van het bijschrift: 'Vuil - lompen - rommel - bron van infecties - cultuurschande voor een modern volk! Dat is een jodenmarkt in Nederland.'

'Afgevoerd'

De historici René Kok en Erik Somers van het NIOD, instituut voor oorlogs-, holocaust en genocidestudies, ontdekten bij hun onderzoek voor het vandaag verschijnende boek Stad in oorlog over Amsterdam in 1940-'45 dat Stapfs naam, evenals die van zijn echtgenote, twee kinderen en een zuster, ten onrechte staan vermeld op de lijsten met Joodse oorlogsslachtoffers.

Zij vermoeden dat de fout - niets wijst op kwade opzet - mogelijk is ontstaan door onjuiste interpretatie van aantekeningen uit 1950 op een administratiekaart van de Amsterdamse Raad van Arbeid. Die deed na de oorlog onderzoek naar financiële kwesties aangaande de in de oorlog omgebrachte Joden.

Op Stapfs kaart staat: 'Afgevoerd'. Volgens Somers kan hieruit zijn geconcludeerd dat hij is gedeporteerd, maar de aantekening kan ook hebben betekend dat de naam uit de administratie is afgevoerd.

Na de oorlog is het lot van Stapf lang onduidelijk geweest. Eind 1941 gaf hij gevolg aan de oproep zich te melden om te vechten aan het Oostfront. Zijn levenspad is lang niet in kaart gebracht. Wellicht daarom ook is hij nooit vervolgd. Stapf werd in verband gebracht met het veelgebezigde 'vermist, onbekend waarheen (v.o.w.)'. Zeker in combinatie met 'afgevoerd' kan dat volgens Somers hebben geleid tot het misverstand dat het gezin Stapf naar een concentratiekamp was gedeporteerd.

NIOD kreeg in 1981 vijfduizend negatieven van Stapf in bezit. Bij de bevrijding waren ze als oorlogsbuit door een Canadees uit Amsterdam meegenomen. In Canada verdween de collectie op een zolder, waar ze jaren later werd herontdekt en vervolgens aan NIOD overgedragen.

Verwijderd

Conservator Annemiek Gringold wil eventueel overgaan tot een provisorische oplossing: 'dan plakken we hem af'

Het Joods Cultureel Kwartier in Amsterdam, waar het oorlogsmonument de Hollandsche Schouwburg deel van uitmaakt, is deze week geïnformeerd over de beladen naam Stapf op de herdenkingswand. Daarop is besloten dat de naam zal worden verwijderd, zegt conservator Annemiek Gringold. Het is uitzonderlijk dat een dergelijk prominente nazi als Stapf erop figureert. 'We hebben een keer eerder de naam laten verwijderen van een Joodse vrouw die ingetrouwd bleek in een NSB-gezin. De nazaten van die familie hebben dat toen bij ons gemeld, die wilden niet dat zij erop stond. Toen we dat eenmaal wisten, wilden wij dat ook niet meer.'

Wanneer de naam Stapf wordt verwijderd is nog niet bekend. De namen zijn aangebracht op een glasplaat en er is vakkennis nodig om bij verwijdering beschadiging te voorkomen.

Mocht het niet lukken om de operatie voor april, de drukke herdenkingsmaand, te voltooien, dan volgt een provisorische oplossing. 'Dan plakken we hem af', zegt Gringold.