De Zuidas in Amsterdam. Komt hier straks het Europese Geneesmiddelenbureau.
De Zuidas in Amsterdam. Komt hier straks het Europese Geneesmiddelenbureau. © ANP

Expeditie Robinson, maar dan in Brussel: EU-landen strijden om agentschappen die vrijkomen door Brexit

24 kandidaten voor twee Europese agentschappen, vanavond wordt het pleit beslecht. Nederland wil het Geneesmiddelenbureau. 'Vraag me na afloop of ik ben bedonderd.'

Het is Expeditie Robinson, maar dan pan-Europees en in Brussel. Wat minder bounty-eiland dus en wat meer betonbubbel. Maar verder strijden de hoofdrolspelers - in dit geval de Europese ministers van Buitenlandse Zaken - maandag net als in het populaire tv-programma met belofte en bedrog om als enige over te blijven. De winnaar krijgt een vette economische kluif: een van de twee Europese agentschappen die vanwege de Brexit Groot-Brittannië moeten verlaten.

'Het blijft onzeker tot het allerlaatste moment', zegt Wouter Bos. De voormalig PvdA-leider en minister van Financiën lobbyde afgelopen vijf maanden als speciale gezant om het Europees Geneesmiddelenbureau naar Amsterdam te halen. 'Ik heb me suf gereisd en niet voor niets: Amsterdam figureert prominent in de lijstjes van favorieten. Maar grotere lidstaten kunnen in de slotfase een diplomatiek offensief openen dat Nederland nooit kan evenaren.'

Ik heb me suf gereisd en niet voor niets: Amsterdam figureert prominent in de lijstjes van favorieten

Wouter Bos

Wat de uitslag ook wordt vanavond, niemand kan de EU van gedraal betichten. Terwijl de Brexit-onderhandelingen zich vruchteloos voorslepen, hebben de EU27 de verhuizing van de agentschappen voortvarend aangepakt. Zeer voortvarend zelfs, als aasgieren doken ze op de vrijkomende agentschappen: 19 kandidaten voor het Europees Geneesmiddelenbureau en 8 voor de Europese Bankautoriteit. Vanmorgen trokken drie landen (Ierland, Malta, Kroatië) hun kandidatuur voor het Geneesmiddelenbureau alsnog in. Vanavond - bijna anderhalf jaar voor de Britten daadwerkelijk de Unie verlaten - wordt per stemming bepaald wie de nieuwe gastheren zijn.

De bidbooks zien er prachtig uit, dat van Amsterdam telde 84 glanzende pagina's. Natuurlijk spelen de 'technische kwaliteiten' van de kandidaten een rol. Is er voldoende en geschikte kantoorruimte (Amsterdam wil een gebouw optrekken aan de Zuidas), ligt er een vliegveld in de buurt (Schiphol), zijn er scholen voor de kinderen van de expats en banen voor de partners die meekomen?

De Europese Commissie heeft de biedingen keurig aan deze criteria getoetst, maar mocht van de lidstaten beslist geen rangorde aanbrengen. 'Want uiteindelijk speelt politiek de doorslaggevende rol', zegt een ervaren diplomaat in Brussel. 'Je mag dat koehandel noemen', verduidelijkt een ander. En dus was premier Rutte afgelopen vrijdag tijdens de sociale top in Göteborg druk bezig de laatste stemmen te winnen of herbevestigen bij zijn EU-collega's. 'We werken er verschrikkelijk hard aan. Het is nog een hele strijd', aldus Rutte.

Alles mag

Ik blijf buiten het politieke en diplomatieke geweld. Dat is aan Rutte en de ministers

Wouter Bos

Elke kandidaat heeft zijn Wouter Bos (voor Duitsland lobbyt onder anderen voormalig Financiënminister Waigel) en zet zijn premier, president, ministers en diplomatieke corps in. Alles is toegestaan, zegt een betrokken EU-ambtenaar, maar een 'smerige campagne' (leugens en laster) is niet handig. De stemprocedure is zo opgezet dat na een eerste ronde zonder winnaar totaal nieuwe bondgenoten nodig zijn. 'Tegenstanders zwartmaken wreekt zich in de tweede en derde ronde', aldus dezelfde ambtenaar.

De strategie van Bos bestond uit 'Amsterdam verkopen, steun proberen te krijgen, steun aan andere kandidaten toezeggen en allianties sluiten'. Binnen de lijntjes van de offerte, zegt hij zelf. 'Ik blijf buiten het politieke en diplomatieke geweld. Dat is aan Rutte en de ministers.'

Ruilmiddelen

Wat hebben die geboden om 'vrienden' te maken? Rutte wilde in Göteborg niets zeggen - 'dat zou onze kansen verminderen' - maar het arsenaal aan ruilmiddelen is breed. Ten eerste de weg te geven punten voor het agentschap dat Nederland niet wil (Bankautoriteit). Dan zijn er afspraken mogelijk over opkomende topbenoemingen (voorzitter Eurogroep, vicevoorzitter ECB) en andere invloedrijke posities (directeuren-generaal bij de EU, voorzitter eurowerkgroep) alsook deals over politiek gevoelig beleid: de toekomst van de eurozone. 'De discussie is heel breed', beaamde Rutte na afloop van overleg met zijn collega's.

Italië is het verst gegaan met zijn actie om het Geneesmiddelenbureau naar Milaan te lokken. Rome belooft Estland, Letland en Litouwen, die geen kandidaat zijn voor de agentschappen, extra Italiaanse militairen voor de NAVO-troepenmacht die de Baltische staten tegen Rusland moet beschermen. Manschappen voor medicijnen.

Oost-Europa

Het gaat echter niet alleen om spiegeltjes en kralen, geopolitiek is ook een factor. Het is voor de Oost-Europese landen onverteerbaar als niet tenminste één van de twee agentschappen die kant op gaat. Zij zijn onderbedeeld qua EU-agentschappen en de leiders beloofden eerder deze ongelijkheid recht te trekken. Bratislava kan daarvan profiteren, het is mede daarom een van favorieten voor het Geneesmiddelenbureau. Andere veelvuldig getipte kanshebbers - Amsterdam, Milaan, Kopenhagen, Wenen, Stockholm - hebben dan het nakijken.

Als Bratislava het niet wordt, verhoogt dat weer de kans voor Praag om de Bankautoriteit te bemachtigen, over de toekomst van dat agentschap wordt immers als tweede gestemd. Tot verdriet van Frankfurt en Dublin die eveneens hoge ogen gooien voor het financiële agentschap.

Catalanen

Iedereen weet dat te tactisch stemmen tot een ongewenst resultaat kan leiden. Dat is echt een risico

Wouter Bos

Pech speelt ook een rol. Barcelona stond boven aan de lijstjes voor het Geneesmiddelenbureau tot de Catalaanse roep om onafhankelijkheid - met een vertrek uit de EU als gevolg - het naar de onderste plaatsen deed duikelen. Het politiegeweld tegen de onafhankelijkheidsaanhangers kwam het imago als vestigingsplaats evenmin ten goede.

Duitsland (met Bonn en Frankfurt kandidaat voor beide agentschappen) worstelt weer met het probleem van een demissionair kabinet dat geen deals kan maken. 'Berlijn is gehandicapt. En iedereen weet dat', analyseert een betrokken diplomaat.

En dan is er de perversiteit van de stemprocedure: als elke kansrijke kandidaat zijn te verdelen punten aan een kansloos geachte tegenstander geeft, komt juist die stad als eerste uit de bus. Warschau of Sofia bijvoorbeeld, waar maar weinig farmaceutisch geschoolde wetenschappers naar toe willen. Bos: 'Iedereen weet dat te tactisch stemmen tot een ongewenst resultaat kan leiden. Dat is echt een risico. Nederland stemt daarom alleen op kandidaten aan wie we het agentschap met een gerust hart toevertrouwen.'

Salaris

Het personeel van het Geneesmiddelenbureau heeft overigens een voorkeur voor Amsterdam, mede om financiële redenen: het salaris van de staf wordt aangepast aan de kosten van levensonderhoud in het land van vestiging. Bratislava leidt tot een loonsverlaging van ruim 65 procent vergeleken met wat nu in Londen wordt verdiend.

Tot slot maar zeker niet onbelangrijk: de stemming is geheim. De stembriefjes zijn anoniem en worden na afloop voor alle zekerheid ook nog eens vernietigd. Beloftes kunnen dus ongestraft worden gebroken. 'Als de stemming openbaar zou zijn, leidt dat tot een andere uitslag', stelt eerdergenoemde ervaren diplomaat. Bos: 'Vraag het me maandagavond, dan weet ik of ik bedonderd ben, of niet.'


Desnoods trekt de EU-voorzitter lootjes

Eerst wordt over het Geneesmiddelbureau gestemd. In de eerste stemronde heeft elk land 6 punten: 3 voor de favoriet, 2 voor de tweede voorkeur, 1 voor een derde. Ontvangt één van de kandidaten de drie punten van tenminste veertien lidstaten, dan krijgt deze stad het agentschap. Zo niet dan volgt de tweede ronde voor de kandidaten met de drie hoogste scores. In die ronde heeft elk land nog maar 1 punt. De stad die minimaal 14 punten krijgt, is de winnaar. Lukt dat niet, dan gaan de twee hoogste scores naar de derde ronde. Daarin hebben de lidstaten opnieuw 1 stem: degene met de meeste stemmen wint. Bij stakende stemmen trekt de EU-voorzitter lootjes. Daarna volgt dezelfde stemprocedure voor de Bankautoriteit.

Het Europees Geneesmiddelenbureau ziet toe op de veiligheid van geneesmiddelen. Zijn adviezen bepalen of een medicijn op de markt komt. Het bureau telt circa 900 werknemers, heeft een budget van 300 miljoen euro per jaar. De 36 duizend bezoekers zijn goed voor 30 duizend hotelovernachtingen per jaar.

De Europese Bankautoriteit waakt over de financiële stabiliteit in de Europese banksector. Het voert stresstests uit voor de banken en grijpt in als er eentje in problemen komt. De Bankautoriteit heeft 190 werknemers en een budget van bijna 40 miljoen euro. Met ruim 9.000 bezoekers per jaar is het goed voor 9.000 hotelovernachtingen.