Een zieke es.
Een zieke es. © Staatsbosbeheer

Esrijk Utrecht wacht een grotere kaalslag dan gehoopt - 82 procent van populairste stadsboom is ziek

Het esrijke Utrecht wacht een grotere kaalslag dan gehoopt. Van de populairste boom in de stad blijkt 82 procent besmet door het vals essenvlieskelkje, de veroorzaker van essentaksterfte. De Aziatische schimmel noodzaakt de gemeente binnen een jaar de eerste 1.700 essen in het Utrechtse centrum te vellen.

Door de ernst van de aantasting en hun plek in de stad - vlakbij voetpaden en wegen - vormen deze bomen een direct gevaar voor passanten. De rest van de 24 duizend essen in Utrecht komen onder toezicht te staan van bomenexperts. Dit moet uitwijzen hoeveel bomen in totaal aan de kettingzaag moeten geloven.

Vorige week is de gemeenteraad ingelicht over de 'grote opgave' waar de gemeente door 'deze verschrikkelijke boomziekte' voor staat. De stad had hiervoor al 5 miljoen euro vrijgemaakt, maar verwacht dat de totale rekening zal oplopen tot 20 miljoen euro.

Utrecht heeft van alle grote steden de meeste essen in het centrum staan - 15 procent van het totaal aantal bomen in de stad. Amsterdam (18 duizend essen), Rotterdam (16 duizend) en Den Haag (7.500) hebben het probleem minder goed in kaart, blijkt uit een rondgang van de Volkskrant, maar gaan zonder twijfel ook een kaalslag tegemoet. Zwolle (9.000) loopt met Utrecht voorop en gaat in de komende maanden al over tot 'noodkap'; maximaal 2.000 van de 9.000 essen moeten nog deze winter om.

Takken en stam kunnen afbreken

Essen sterven langzaam af na infectie, omdat de sapstroom door schimmel wordt verstoord. Takken, en later de hele stam, kunnen hierdoor afbreken. Dit leidt in drukke stadsparken en -straten tot grotere gevaren dan in bossen, waar Staatsbosbeheer momenteel alleen langs paden en wegen zieke essen kapt. Bovendien is het kappen en vervangen van bomen in steden lastiger.

Nederland telt ruim 10 miljoen essen. Inmiddels is zeker 80 procent van de bomen van Staatsbosbeheer, de organisatie met de grootste essenpopulatie op zijn land (39 procent), in meer of mindere mate aangetast door de essentaksterfte. De huidige epidemie brak uit in 2016, maar al in 2007 waaide de schimmel via Polen en de Baltische staten over naar Nederland en omliggende landen. Europese schattingen van overlevingspercentages lopen uiteen van 2 tot 30 procent.

De es kwam in de jaren zeventig veelal in de plaats van iepen, die door een kever waren geïnfecteerd met de iepenziekte. Maar in tegenstelling tot het uitroeibare insect bestaan er geen middelen tegen het vals essenvlieskelkje. Ook kunnen bomen niet worden behandeld tegen de besmettelijke schimmel en is natuurlijk herstel uitzonderlijk. Wageningen University & Research en het Centrum voor Genetische Bronnen Nederland stelt momenteel sterkere essen veilig, in de hoop dat een resistent ras overblijft.

In Utrecht probeert voor elke gerooide boom een nieuwe terug te planten, maar voorlopig geen essen, schrijft de gemeente in het plan van aanpak. Want een ding is duidelijk geworden: het bomenbestand in de stad moet diverser. 'Om in de toekomst grote uitval door ziektes en aantastingen te voorkomen.'

Verdwijnt de es?

Verdwijnt de es uit het Nederlandse landschap?
Het vals essenvlieskelkje waart door de Nederlandse bossen en legt in het zwartste scenario 98 procent van alle essen om. De uit Azië overgewaaide schimmel grijpt zo wild om zich heen, dat bosbeheerders in allerijl het komende jaar zieke bomen langs paden en wegen kappen die anders zelf dood neer dreigen te vallen.

Boswachter Breeveld: 'Dit is echt heel ernstig'
Bij Staatsbosbeheer drong een jaar of twee geleden door dat er wat aan de hand was met de essen in Flevoland. Het blijkt niets minder dan een ramp.