Deze Utrechtse wethouder is de beste jonge bestuurder van Nederland

Op het tweede gezicht: Lot van Hooijdonk

Als wethouder voor GroenLinks duwt Lot van Hooijdonk (39) het Utrechtse openbare leven in een nieuwe richting: minder auto's in het straatbeeld, meer ruimte voor fietsers en voetgangers. Met haar gedrevenheid en pragmatische houding kreeg ze al veel voor elkaar. Het leverde haar de titel beste jonge bestuurder van Nederland op.

Als ervaren rot in de binnenring van GroenLinks wordt Roel van Gurp, oud-wethouder in Tilburg, met regelmaat gevraagd klusjes te verrichten voor de partij. In Utrecht bijvoorbeeld, in 2010. GroenLinks was uit het college van B en W gestapt. Dit lag aan de anderen, allicht, er was geen goed garen mee te spinnen, maar toch was er aanleiding voor de dappere vraag: lag het misschien ook aan onszelf? Van Gurp werd erbij gehaald. Het was daar, op zijn rondgang langs de plaatselijke partijgelederen, dat hij voor het eerst Lot van Hooijdonk tegenkwam. Ze was beleidsadviseur op Verkeer en Waterstaat en actief voor GroenLinks in haar woonplaats Utrecht. Van radicale verandering in het Utrechtse straatleven onder haar regie was nog geen sprake.

CV Lot van Hooijdonk

1978 Geboren in Tilburg

1996 Vwo-diploma Cobbenhagenlyceum Tilburg

1996-2002 Studie Geschiedenis Universiteit Utrecht

2002-2003 Clingendael, leergangen Buitenlandse Betrekkingen

2003-2005 Speechwriter en woordvoerder Ministerie van Verkeer en Waterstaat

2005-2010 Beleidsadviseur mobiliteit Ministerie van Verkeer en Waterstaat

2014-heden Wethouder Utrecht

2017 Verkozen tot beste jonge bestuurder van Nederland

Van Gurp zal niet beweren, zoals anderen wel is overkomen, dat hij op slag in katzwijm viel toen hij haar ontmoette. Maar onder de indruk was hij wel. Waarvan is niet eens zo eenvoudig te zeggen. Op een onnadrukkelijke manier is ze sterk aanwezig, meent hij. Hij vermoedt dat het komt doordat ze heel erg zichzelf is. Het is de afwezigheid van kapsones en de aanwezigheid van een natuurlijk zelfbewustzijn.

In 2014 werd Lot van Hooijdonk wethouder in Utrecht voor onder meer mobiliteit en milieu. Van haar aantreden bestaat een bordesfoto: het college van B en W, bestaande uit zes mannen en één vrouw (de gemeentesecretaris even niet meegerekend). Lot van Hooijdonk doet in haar vurig rode broekpak en laarsjes denken aan La femme aux bottes rouges, een film van Buñuel uit 1974. Schitterend hoe de grijze mannen detoneren.

Lees verder onder de foto.

Bliksemcarrière

36 was ze, ze had een bliksemcarrière achter de rug als jonge ambtenaar in de Haagse departementale cultuur en ze had hevig getwijfeld of ze het wel moest willen, wethouder zijn, en of ze het zou kunnen. Jij met jouw passie, had haar omgeving gezegd, jij met jouw intelligentie, jij moet in het stadsbestuur. Dat konden ze wel zeggen, maar ze wist niet of het haar wereld wel was. Vergeet niet: ze had geen enkele bestuurlijke ervaring.

Begin dit jaar werd ze door het vakblad Binnenlands Bestuur verkozen tot beste jonge bestuurder van het land. 'Ze weet moeiteloos tot de kern van de zaak te komen', aldus de jury. 'Ze is in staat groene idealen om te zetten in concrete acties. Deze vertaalslag van ideologie naar actie maakt dat Utrecht steeds meer fietsgericht en minder vervuilend wordt.'

Ze duwt het openbare leven in de stad in een nieuwe richting. Niet in één klap, maar systematisch, stap voor stap. De grote lijn is dat de automobilist naar de flanken wordt gedrongen en zijn voorrangspositie verliest. In plaats daarvan zullen fietser en voetganger steeds meer het straatbeeld gaan bepalen. Een paar ontwikkelingen om het beeld te schetsen: Utrecht was in 2015 de eerste gemeente die oude dieselauto's de toegang tot het centrum ontzegde. Vanaf 2025 mogen winkels en bedrijven alleen nog worden bevoorraad door vrachtwagens en bestelbussen zonder uitstoot, ook niet van benzine. Er ligt een voorstel het voetgangersgebied in de binnenstad uit te breiden. Overal in de gemeente worden straten heringericht: stoepen worden breder, verkeerslichten voor fietsers staan langer op groen. Op bijna alle wegen moet de maximumsnelheid naar 30 kilometer per uur.

Haar gedrevenheid, haar geloof in hoge idealen die niet van vandaag op morgen te realiseren zijn, hadden haar gemakkelijk tot een volkstribuun en een ijzervreter kunnen maken. Ze is daarentegen de kalmte zelf. Vriendin Gerja Koldenhof: 'Nederlagen zijn heel frustrerend voor haar. Ze kan van slag zijn, maar in de raadzaal zal ze het niet laten zien. Als wethouder houdt ze emoties op afstand, omdat ze weet dat het niet effectief is.'

Regeren bij almacht

Deze wethouder trekt zich van bezwaren geen bal aan

Cees Bos, Stadsbelang Utrecht

Het zou kunnen verklaren waarom ze potentiële tegenkrachten, zoals oppositiepartijen in de gemeenteraad en ondernemers in winkelstraten meekrijgt. 'Welnee. Er is gewoon tegen deze coalitie niet op te boksen', bromt Cees Bos, lid van de tweemansfractie Stadsbelang Utrecht en een vaste opponent van Van Hooijdonk. 'De coalitiepartijen D66, GroenLinks, VVD en SP hebben 33 van de 45 zetels. Lot van Hooijdonk klopt zichzelf op de borst om wat ze bereikt, maar de coalitie regeert bij almacht. Ik ben het met haar eens dat we het doorgaande verkeer uit de stad moeten weren, maar de inwoners moeten vrij kunnen kiezen of ze wel of niet hun auto gebruiken. Die keuzevrijheid wordt steeds beperkter en deze wethouder trekt zich van bezwaren geen bal aan.'

Verzet

'Hooijdonk, hou eens op', stond op posters die winkeliers in de Burgemeester Reigerstraat begin dit jaar op hun etalageruiten hadden geplakt. Een aantal ondernemers had geen zin in bredere stoepen en meer ruimte voor de fiets. Hun straat was prima zo.

Van Hooijdonk gaat onverdroten voort. Ze is er bedreven in om medewerking te organiseren. Twee maanden geleden sloot ze een convenant met brancheorganisaties uit het goederenvervoer over bevoorrading van de winkels. De ondernemersvereniging in de binnenstad is alleen maar blij met het plan om met ingang van volgend jaar het winkelwandelgebied uit te breiden.

Lees verder onder de foto.

Beloning

Binnen tien minuten wisten we: die moeten we hebben

Jan Walravens, speechschrijver voor premier Rutte

Ze was met haar vriendin Gerja op vakantie in Indonesië en las Tegen verkiezingen van David Van Reybrouck. De Vlaamse schrijver en cultuurcriticus hekelt in dit boek de gebrekkige wijze waarop de parlementaire vertegenwoordiging functioneert en breekt een lans voor vormen van directe democratie.

Het fascineerde Van Hooijdonk en toen er een energieplan voor de stad moest komen, schreef ze willekeurig 150 burgers aan om in een aantal sessies mee te doen. Men mocht bij wijze van beloning kiezen tussen een vergoeding of duurzame producten. De meesten kozen voor de vergoeding. De mensen draafden op, zij het niet zonder reserves. Toch bleef Van Hooijdonk erin geloven dat het werkt als bestuurders met burgers in gesprek gaan. 'Het mooiste bewijs kreeg ze aan het eind van de sessies', vertelt Gerja Koldenhof. 'Het was tijd om de beloning uit te reiken. Wat wilde men ook alweer? Geld, een vergoeding in euro's. Maar zie, aan het eind kozen de meeste mensen voor duurzame producten.'

Jan Walravens is speechschrijver voor premier Rutte. Eerder had hij deze functie op Verkeer en Waterstaat, Lot van Hooijdonk was afgestudeerd als historicus en solliciteerde naarr een functie als juniorspeechschrijver. Walravens: 'Binnen tien minuten wisten we: die moeten we hebben. Ze is de slimste mens die ik ken, echt waar. Ze neemt mensen mee onder elke omstandigheid. Ze kan situaties lezen als geen ander.'

Fietsers

Het verhaal van Lot van Hooijdonk over mobiliteit in de stad is deels gebaseerd op een sentiment over menselijk geluk. Tegen De Utrechtse Internet Courant (DUIC) zei Van Hooijdonk: 'Uit onderzoeken blijkt dat fietsen gelukkig maakt.' De fiets is voor haar meer dan een vervoermiddel. 'De fiets is ook een emancipatiemachine.' In Utrecht gaan elke dag 100- tot 125 duizend fietsers door de straten. Op haar blog schreef ze: 'De overheid is geen geluksmachine. Toch werk ik als wethouder elke dag ten behoeve van het geluk van de inwoners van Utrecht.'

Ze is een uitgesproken stadsbestuurder. Jan Walravens en de eerste woordvoerder op Verkeer en Waterstaat zeiden altijd tegen elkaar: 'Er komt een dag en dan werken wij voor Lot.' Lot zelf voelt weinig voor een ministerschap. In Den Haag, daar is het leven niet. In haar eigen woorden: 'Het paradigma is daar zo anders.' Voor het Rijk gaat mobiliteit over de vraag hoe snel een verkeersdeelnemer van A naar B komt. Voor haar gaat mobiliteit over gemeenschapsvorming en menselijk geluk. Dat maakt het voor haar tot een fascinerend thema. 'Mensen die in straten met veel verkeer wonen hebben minder contact met hun buren, en omgekeerd', betoogde ze in juni van dit jaar in het tijdschrift Verkeerskunde.

Praktische vragen

Tegelijkertijd is haar verhaal ideologisch ingekleurd en normatief. Gerja Koldenhof vertelt dat zij en haar vriendin Lot vaak met verbazing naar de wereld kijken: 'Hoe kan het dat wij niet goed voor de aarde zorgen? Wat ons verbaast is de gelatenheid.'

Bij elkaar vormen deze opvattingen de ondergrond van beleid dat overwegend pragmatisch is. Gerja Koldenhof: 'Ze stelt zichzelf praktische vragen: waar laat ik al die fietsen? En: wat moet er gebeuren in die straat met doorgaand verkeer?'

Als het erop aankomt is ze een realo

Thijs Weistra, GroenLinks-fractie Utrecht

Thijs Weistra maakt deel uit van de negenkoppige fractie van GroenLinks in Utrecht. 'Als het erop aankomt', zegt hij, 'is ze een realo. We zitten met de VVD in een coalitie. Als het aan ons ligt, heffen we in de straten van de binnenstad meer parkeerplekken op en verplaatsen we de auto's naar garages. In een coalitie met de VVD is dat ingewikkeld. Dat aanvaardt ze, daar loopt ze niet aan te morrelen.'

Van Gurp noemt haar 'een moderne idealist'. Hij bedoelt dat ze haar dromen paart aan een praktische instelling. 'Op een onbewoond eiland veganist zitten zijn, dat zul je Lot niet zien doen. Vasthoudend is ze wel, maar ze combineert het met een rustige presentatie. Daar gaat een dempend effect van uit. Dat is Lot.'


Inspiratiebron

Wethouder Van Hooijdonk weet zich geïnspireerd door de Canadese schrijver en stedenbouwkundige Charles Montgomery. Ook hij gebruikt het begrip 'geluk' in relatie tot de stad: Happy City (2013) luidt de titel van een van zijn boeken. Hij behandelt de stad als een 'emotionele infrastructuur' die geluk en gezondheid kan maken en breken.

Voor Montgomery is een voorstad een ander woord voor isolement. Ongezond voor ouderen, saai voor kinderen. Dichtbevolkte binnensteden moedigen mensen aan te gaan lopen of de bus of de fiets te nemen. Vanzelf ontstaat er interactie, op een intieme manier of alledaags.


Uitgedaagd

'The game is on, vrienden', schreef Telegraaf-columnist Rob Hoogland eind april 2015. Hij kondigde aan dat hij het per 1 mei geldende verbod op oude dieselauto's in de Utrechtse binnenstad zou gaan trotseren. In een 4.2 Toyota Landcruiser, een diesel uit 1997, reed hij de binnenstad in. 'Ik wil die boete, ik eis hem op', aldus Hoogland. 'We hebben al te veel gepikt van al die autohaters.' Hij kreeg inderdaad een boete van 90 euro.

De kantonrechter stelde ruim een jaar later vast dat de bekeuring terecht was uitgedeeld. Ook de milieuzone, die Utrecht als eerste gemeente instelde, werd aangevochten en mocht blijven van de bestuursrechter.