Zaak Savannah en Romy werpt vraag op: hoe kan een kind in een moordenaar veranderen?

Per jaar zijn gemiddeld tien minderjarigen betrokken bij moord- en doodslagzaken

De aanhouding van twee jonge verdachten voor de gewelddadige dood van de 14-jarige Savannah en Romy roept vragen op die het gezonde verstand te boven gaan. Wat zijn de ervaringen van het jeugdstrafrecht in dusdanig ernstige zaken?

Twee meisjes dood, twee jongens vast. De afschuw over de vondst van de 14-jarige Romy uit Hoevelaken en de even oude Savannah uit Bunschoten beheerste een week lang het nieuws. Er vond een stille tocht plaats voor Savannah, op sociale media woedde een debat over de strafmaat voor minderjarigen en de 14-jarige verdachte in de zaak van Romy bekende. De vraag die de afgelopen dagen vooral rondzong: hoe kan een kind in staat zijn tot moord? En hoe moet je het dan straffen?

Onbeschreven blad

Dat kinderen in staat zijn om te doden is al langer bekend, al komt het haast nooit voor. Per jaar zijn gemiddeld tien minderjarigen betrokken bij moord- en doodslagzaken. Sommige daarvan groeien uit tot landelijk nieuws, zoals de Facebookmoord in Arnhem in 2012. Een ruzie tussen twee tienervriendinnen leidde destijds tot een sinister moordplan, uitgevoerd door de toen 15-jarige Jinhua K. Hij reed helemaal vanuit Capelle aan den IJssel naar Arnhem om de even oude Joyce Hau neer te steken. Ze stierf een paar dagen later.

Twee jaar later stak de 16-jarige Anthony D. in Voorburg zijn 15-jarige schoolgenoot Wesley Hoek dood, ook vanwege een ruzie. D. werd lange tijd gepest, maar niet door Hoek. En in 2009 had de 15 jaar oude Jaap van der H. in het Urkerbos 47 keer ingestoken op de 14-jarige Dirk Post. Die zou een geheim over hem hebben verklapt.

Ruzie op Facebook, pesten op school of het verklappen van een geheim. Het zijn op zich geen ongewone gebeurtenissen in een kinderleven. Maar dat een tiener in staat is een leeftijdsgenoot te misbruiken of zelfs van het leven te beroven, gaat de verbeelding te boven. 'De perceptie is toch dat kinderen een onbeschreven blad zijn', zegt Isabeth Mijnarends, landelijke jeugdofficier van het Openbaar Ministerie.

(Tekst gaat verder na afbeelding.)

Persoonlijkheidsstoornis

Minderjarigen kunnen de gevolgen van hun gedrag minder goed overzien, zegt ze. 'Wat ik uit onderzoek weet, is dat ze net als volwassenen empathie voelen. Maar hun brein is niet volgroeid. Bij jongens is de prefrontale cortex pas op hun 25ste klaar. En juist dat stukje van de hersenen leert hen impulscontroles te beheersen, om vooruit te kunnen denken. Ons strafrecht houdt daarmee ook rekening.'

Mijnarends is daarom bij ernstige verdenkingen van een minderjarige voorstander van een psychologisch en soms ook psychiatrisch onderzoek. Niet zonder reden: het 'stikt' volgens haar van onderzoeken die aantonen dat jonge delinquenten 'een rugzak vol kwetsbaarheden met zich meedragen'. Schoolverzuim, opgroeien in een probleemwijk, een kwetsbare vriendengroep en vaak een laag IQ vormen de voornaamste ingrediënten van die bagage.

'Dan heb je nog individuele stoornissen die een rol kunnen spelen', zegt Mijnarends. De moordenaar van Dirk Post bleek opgegroeid in een gebroken gezin met twaalf kinderen, was bang voor zijn vader, werd gepest op school en was gefascineerd door horrorfilms, gewelddadige games en messen. Zijn rugzak zat tot de rits vol.

(Tekst gaat verder na afbeelding.)

Geen gemene deler

Zeker iemand van 16 of 17 kan bij zo'n verhoor veel ouder lijken

Tim Vis

Over de jongens die zijn opgepakt in de zaken van Romy en Savannah is zo goed als niets bekend. De verdachte die heeft bekend dat hij Romy misbruikte en ombracht, zat met haar op de J.H. Donnerschool in De Glind. Die school biedt speciaal onderwijs in kleine klassen. Over de geestesgesteldheid van de verdachte zegt het OM voorlopig niets, net als in de zaak van Savannah. Het Brabants Dagblad wist te melden dat de 16-jarige jongen uit Den Bosch een jaar niet op school was verschenen - al is het duidelijk dat tussen spijbelen en verdacht worden van betrokkenheid bij een moord een wereld van verschil zit.

Een gemene deler in gewelddadige zaken met jonge daders is niet te vinden. Ja, er zijn de ingrediënten uit het rugzakje. 'Een jonge pleger van een ernstig delict kan net zo goed havo doen en uit een voorbeeldig gezin komen. Al wijst de praktijk vaak anders uit', weet Mijnarends uit ervaring.

Lijken veel kinderen op straat al op volwassenen, in de verhoorkamer is dat niet anders. Tim Vis, als advocaat van het kantoor van Spong in Amsterdam gespecialiseerd in jeugdrecht en minderjarige verdachten, heeft lang niet altijd het idee naast een minderjarige te zitten. 'Zeker iemand van 16 of 17 kan bij zo'n verhoor veel ouder lijken. Maar ook al is hij nog zo lang of komt hij nog zo verstandig over, het blijft iemand met de geestelijke ontwikkeling van een minderjarige. Dat mag je als advocaat nooit vergeten.'

Sociaal verhoor

Waar een meerderjarige verdachte zelfs mag beslissen geen advocaat te willen, krijgt een minderjarige er standaard een toegewezen. Er komt veel meer op hem af, zegt Jeltes: 'Een minderjarige verdachte krijgt altijd bezoek van iemand van jeugdzorg, de raad van de kinderbescherming geeft advies, ouders, mentoren, en eventueel gezinsvoogden bij een ondertoezichtstelling zijn betrokken. En de school kijkt mee of de verdachte op school kan blijven. Dat is een veel groter speelveld, ook voor OM en politie.'

Ook het politieverhoor wijkt af, zegt ze. 'Dat begint, net als bij een meerderjarige verdachte, met een sociaal verhoor. Maar een minderjarige krijgt andere vragen. Het gaat meer over de achtergrond: uit wat voor gezin kom je, woon je bij je vader of moeder, heb je zusjes of broertjes? En het gaat over de achtergrond van iemands vrienden, of hij een bijbaantje heeft, of verslaafd is. Hoe gaat het op school? Is er hulpverlening in het gezin? Dat komt allemaal aan de orde.'

(Tekst gaat verder na afbeelding.)

Ervaren rechercheurs

Niet elke minderjarige is tegen de druk van zo'n verhoor bestand, zegt Marije Jeltes, advocaat in Amsterdam gespecialiseerd in jeugdrecht. 'Sommigen klappen direct dicht. Ik heb meegemaakt dat een verdachte de vraag kreeg of hij weleens lekker childe op een plein met zijn vrienden, en geen antwoord durfde te geven.'

De meer ervaren rechercheurs weten vaak het beste hoe ze met een jonge verdachte moeten omgaan, zegt ze. 'Kinderen worden soms wel heel vermanend toegesproken in de verhoorkamer. Er zijn verdachten die obstinaat worden van zo veel autoriteit, terwijl het uiteindelijke doel toch waarheidsvinding is.'

Tactiek

Tim Vis: 'Een intimiderende houding kan ook tactiek zijn van een rechercheur. Wat zouden je ouders ervan denken als je langer vast blijft zitten? Zo'n vraag maakt indruk op een verdachte. En dat is ook geoorloofd, zeker bij een ernstig delict als moord. Daarom moet de advocaat waakzaam zijn dat het niet leidt tot oneigenlijke druk.' Rechercheurs die vastlopen bij het verhoren van minderjarigen of het verhoor liever zelf niet doen, kunnen overigens de hulp van een gedragsdeskundige inroepen.

Er valt nog genoeg te verbeteren aan de bejegening van jonge verdachten, zegt ook Jeltes, tevens lid van de vereniging van Nederlandse Jeugdrechtadvocaten en op twitter actief als @jeugdrechtadvo. Een meisje dat bijvoorbeeld half negen 's avonds wordt opgepakt voor winkeldiefstal, moet, als een verzekeringsstelling thuis geen optie is, een hele nacht in de cel doorbrengen omdat de piketadvocaat maar tot 20 uur dienst heeft. Jeltes: 'Dat is best een zwaar middel voor het stelen van een lippenstift bij de Hema.'

Iedereen is het erover eens dat een kind niet in een politiecel hoort

Pieter van der Linden

Buiten de cel

Samen met Defence For Children werkt de vereniging aan een 'kindvriendelijker' karakter van het strafrechtsysteem. Ook OM en politie doen mee aan het project dat wordt gefinancierd door het ministerie van Veiligheid en Justitie. Daarbij draait het er volgens Jeltes niet alleen om dat er kindvriendelijker cellen komen, zodat jonge delinquenten zich er minder unheimisch voelen dan in de kale cel op het politiebureau.

Uitgangspunt is juist dat een tienerverdachte zijn straf bij een licht vergrijp zo veel mogelijk buiten de cel uitzit en gewoon naar school kan blijven gaan. De politie Oost-Nederland is enthousiast over die proef, waarmee de korpsen en jeugdofficieren van Noord-Holland, Zeeland/West-Brabant en Oost-Brabant nu aan de slag gaan. 'Iedereen is het erover eens dat een kind niet in een politiecel hoort', zegt Pieter van der Linden van het korps Oost-Nederland in de laatste update over de Verkenning Invulling Vrijheidsbeneming Justitiële Jeugd van het ministerie. 'Het jeugdstrafrecht is bedoeld om een dader te laten terugkeren in de maatschappij', zegt advocaat Vis. Toch voelt het voor velen als groot onrecht dat een 14-jarige die een moord pleegt, hooguit een jaar jeugddetentie en jeugd-tbs opgelegd kan krijgen. Voor 16- en 17-jarigen is de maximumstraf twee jaar.

Verliezers

Het enige dat je die meid nog kunt geven is dat de dader wordt opgespoord

Manon Bodoux

'Deze zaak kent alleen maar verliezers', zei Johan van Hartskamp, chef recherche Midden-Nederland, donderdag bij RTL Late Night. Hij doelde ook op de families van de verdachten in de zaken van Romy en Savannah.

Beide meisjes waren even oud, ze raakten min of meer gelijktijdig vermist (Romy een dag na Savannah), ze woonden 15 kilometer van elkaar. En ze kenden de verdachten: Romy de 14-jarige jongen uit Lunteren van school, Savannah had via social media contact met de 16-jarige jongen uit Den Bosch.

Het OM sluit niet uit dat in de zaak van Savannah meer verdachten worden opgepakt, ook omdat het onderzoek nog veel open eindjes kent. Bij RTL Late Night zei hoofd opsporingsonderzoek Manon Bodoux: 'Het enige dat je die meid nog kunt geven is dat de dader wordt opgespoord.'

Geen verband tussen gevonden lichamen Savannah en Romy; verslagenheid is groot
De Pinksterdagen waren zwaar. Vlak bij elkaar werden de lichamen gevonden van twee vermiste 14-jarige meisjes. In allebei de zaken, waartussen geen verband zou bestaan, is een tienerjongen als verdachte aangehouden.

Verdachte bekent misbruik en doden 14-jarige Romy uit Hoevelaken
De 14-jarige jongen die vastzit vanwege de dood van Romy Nieuwburg uit Hoevelaken, heeft bekend dat hij haar heeft misbruikt en om het leven heeft gebracht. Dat meldt de politie, die eerder vandaag al bekendmaakte dat zijn voorarrest met veertien dagen is verlengd. Het politieonderzoek loopt door.

Onderzoek naar dood 14-jarige Savannah nog lang niet afgerond
Het onderzoek naar de dood van de 14-jarige Savannah uit Bunschoten is nog lang niet afgerond. Volgens Jet Hoogendijk, hoofdofficier van justitie Midden-Nederland, is de zaak 'complex' en loopt deze minder voortvarend dan gehoopt, 'omdat we heel veel dingen nog niet weten'. Dat zei ze donderdagavond op tv bij Jinek.