'Onze morele onderbuik speelt veel grotere rol dan we vaak denken'

Interview Ruben Mersch

Waarom polariseren en verharden maatschappelijke discussies zo vaak? De Vlaming Ruben Mersch schreef een boek over onze 'morele onderbuik', die een veel grotere rol speelt dan we vaak denken.

Aan voorbeelden bij het betoog van Ruben Mersch (40) ontbreekt het dezer dagen allerminst. In de weken voordat de Vlaming in een Rotterdamse koffiebar vertelt over zijn boek Waarom iedereen gelijk heeft, ontvouwde zich in Wallonië een ware geuzenstrijd tegen CETA, het handelsverdrag met Canada. Op Twitter en televisie werd hevig gediscussieerd over inenten naar aanleiding van een blog over vaccinatietwijfels op Happinez.nl en RTL kreeg zware kritiek van een deel van zijn kijkers na het besluit voortaan alleen nog een roetpiet te tonen.

Cv Ruben Mersch

Ruben Mersch (1976) studeerde biologie en filosofie. Hij werkte een aantal jaren als projectleider ict bij het farmaceutische bedrijf Tibotec en is nu schrijver en columnist voor De Standaard. Hij woont in het Belgische Gent. Van zijn eerste boek Oogklepdenken werden ruim 15 duizend exemplaren verkocht.

'De arena waarin de strijd uitgevochten wordt is vaak banaal, maar de onderliggende emoties zijn dat niet', zegt Mersch. 'Het draait om waarden als groepsidentiteit, loyaliteit en gelijkwaardigheid.'

Mersch begon aan zijn boek uit verwondering over de afkeer van sommige mensen tegen onder meer genetisch gemodificeerde organismen en de opwarming van de aarde. Toen dacht hij nog: als ik goed uitleg hoe het zit, overtuig ik die mensen wel. Maar de tegenstanders bleken lang niet altijd zo ongeïnformeerd, dom en kwaadwillend als hij dacht.

En dus veranderde hij zijn insteek: hoe komt het dat bij complexe vraagstukken iedereen vindt dat de feiten in de richting wijzen van zijn grote gelijk? Het antwoord, ontdekte Mersch, ligt in onze 'morele onderbuik'. Die bepaalt onze standpunten, ook als we wél goed geïnformeerd zijn.

We oordelen een stuk minder rationeel dan we denken, schrijf je. Waaruit blijkt dat?

'Stel je voor dat een zus en broer, Julie en Mark, samen op reis gaan naar Frankrijk. Op een nacht slapen ze samen in een tentje op het strand. Ze besluiten dat het leuk zou zijn om seks te hebben. Julie is aan de pil en ze gebruiken een condoom. Ze genieten allebei, maar besluiten het bij een keer te houden. Ze vertellen het aan niemand en voelen zich door deze nacht nog sterker verbonden. Is wat ze deden goed of verkeerd?

'Sociaal-psycholoog Jonathan Haidt legde dit dilemma voor aan verschillende proefpersonen. Die keurden het gedrag van Julie en Mark af, maar toen ze hun standpunt moesten verdedigen stonden ze met hun mond vol tanden: er was geen kans op inteelt, niemand was geschaad. Meestal is het niet zo extreem en lukt het wel om onze oordelen te onderbouwen. Maar de ratio is vaak niet de oorsprong ervan, hooguit de woordvoerder.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Als het niet uit onze ratio opborrelt, hoe komt zo'n moreel oordeel dan tot stand?

'We gebruiken een evolutionair zeer oud systeem in de hersenen: dat van walging. Zoals we van voedsel kunnen walgen, walgen we van iemands gedrag of standpunten. Die oordelen hebben we al van jongs af aan. Mijn dochtertje maakte toen ze één was al onderscheid tussen 'goede' en 'slechte' poppenkastpoppen. En als volwassenen kunnen we walgen van marteling, oneerlijkheid of onzedelijkheid.'

Waar is die morele walging goed voor?

Door moraliteit houden we onszelf en elkaar in het gareel, zodat het geen chaos wordt en we elkaar niet de hersens in slaan

'Het is nodig voor het organiseren van samenwerking tussen mensen. Het is vaak beter voor het individu om geen belasting te betalen, zijn vuilnis weg te flikkeren of zijn kind niet te vaccineren. Door moraliteit houden we onszelf en elkaar in het gareel, zodat het geen chaos wordt en we elkaar niet de hersens in slaan.'

Dat klinkt gunstig, maar de 'onderbuik' wordt toch vooral gezien als iets negatiefs.

'Het is goed dat we die onderbuik hebben. Het is onze morele intuïtie. Dat zie je aan psychopaten en mensen die door een hersenbeschadiging die intuïtie niet meer hebben. Zij houden met niemand rekening. Maar wanneer verschillende onderbuiken met elkaar in botsing komen, ontstaan er conflicten.'

Niet iedereen heeft dus dezelfde onderbuik. Hoe ontstaan de verschillen?

'Moraliteit is als brood: er zijn een aantal ingrediënten, waarmee allerlei varianten kunnen worden gemaakt. In het geval van moraliteit zijn dat empathie, rechtvaardigheid, loyaliteit tegenover de eigen groep, respect voor autoriteit en hiërarchie en reinheid en heiligheid. Iedereen heeft die emoties in meer of mindere mate vanaf de geboorte. Daarbovenop komt de groepsdynamiek, die bepaalt tot welke standpunten die emoties ons brengen. Zo vormen we 'morele stammen' met pakketjes aan standpunten. Zoals de groenen, de socialisten, de zakenlui, de arbeidersklasse.'

En de belangrijkste stammen zijn die van de progressieven en conservatieven?

Rechtvaardige apen

Niet alleen mensen hebben morele oordelen, blijkt uit een beroemd filmpje van een experiment van bioloog Frans de Waal, waarin een kapucijneraapje steeds een stukje komkommer krijgt als beloning. De aap peuzelt het tevreden op, tot blijkt dat het buuraapje voor dezelfde taak een druif krijgt. Het eerste aapje gooit het komkommerstukje woedend richting de onderzoeker. Een typisch voorbeeld van rechtvaardigheidsgevoel.

'Ja. Veel mensen zitten er wat hun neigingen betreft tussenin, maar deze tweedeling komt steeds terug in de maatschappij. We hebben sterk de neiging om de maatschappij in te delen in de goeden en de slechten, waarbij we zelf natuurlijk moreel superieur zijn.

'Dat zie je terug in het debat tussen progressief en conservatief. Progressieven leggen de nadruk op gelijkwaardigheid en empathie. Conservatieven hechten daarnaast aan het in stand houden van goede gebruiken, hiërarchie en groepsloyaliteit. De Zwarte Piet-discussie is een typisch conflict tussen progressieven en conservatieven: de eerste groep hamert op gelijkwaardigheid, de tweede groep is het Sinterklaasfeest met Zwarte Piet gaan zien als een heilig symbool van de eigen groep, vergelijkbaar met de vlag van een land of het hoofddoekje van moslima's.'

We hebben sterk de neiging om de maatschappij in te delen in de goeden en de slechten, waarbij we zelf natuurlijk moreel superieur zijn

Is het dan echt zo hopeloos, dat we op basis van onze aanleg steeds langs elkaar heen praten?

Ik kan me ook iets voorstellen bij een imaginair gezin, zoals 'wij, de Nederlanders'

'Dat hoeft niet zo te zijn. Je wordt niet geboren als racist en je kunt je verplaatsen in andermans emoties. Ikzelf herken de groepsloyaliteit van conservatieven niet, maar toch ook wel: mijn vrienden of mijn gezin vind ik belangrijker dan de rest van de wereld. Dus kan ik me ook iets voorstellen bij een imaginair gezin, zoals 'wij, de Nederlanders'.'

Toch gaan de dilemma's vaak daarover: de een vecht voor rechtvaardigheid, de ander vreest voor het belang van de eigen groep of de teloorgang van samenhang.

'En toch gaat het debat zelden over die kernvragen. Men discussieert niet zozeer over waarden, maar over wat precies de waarheid is. Dan gaat het over de kosten van een vluchteling of de criminaliteitscijfers onder de verschillende bevolkingsgroepen bijvoorbeeld.'

Maar dat is toch goed, dat de discussie over feiten gaat?

'Het probleem is dat iedereen zijn eigen werkelijkheid vormt. Ik vergelijk het met de supporters van twee voetbalploegen. Volgens de ene groep werd er écht een overtreding gemaakt, de anderen zijn ervan overtuigd dat er niets aan de hand was. Dat doen we ook met feiten en cijfers. Daardoor willen conservatieven nooit horen dat harder straffen volgens de wetenschap niet helpt om de criminaliteit terug te dringen. En omarmen progressieven Piketty omdat hij zo'n goede econoom is, of omdat zijn ideeën hun aanstaan?'

Wat hebben we dan nog aan de wetenschap, als iedereen er zijn eigen draai aan geeft?

Het heeft dus wel zin om je te verdiepen in de feiten, zolang je kritisch blijft over je interpretatie

'Je moet onderscheid maken tussen twee typen problemen. Er zijn onderwerpen waarover je met onderzoek nooit een definitief antwoord kunt geven, zoals het effect van migratie op de maatschappij. Maar zoiets als de veiligheid van vaccinaties is perfect onderzoekbaar, en wat dat betreft kun je zeggen: sorry, maar jullie hebben het echt mis.

'Het heeft dus wel zin om je te verdiepen in de feiten, zolang je kritisch blijft over je interpretatie. En je moet vaccinatietwijfelaars niet belachelijk maken, maar serieus nemen.'

Hoe ga je serieus in gesprek met een vaccinatietwijfelaar?

'Twijfelaars wantrouwen de invloed van de farmaceutische industrie, wat ik me wel kan voorstellen. Als ik op Facebook discussieer met antiprikkers, vertel ik dat ik bij de farma heb gewerkt en dat ik ook zware kritiek heb op hun manier van werken, maar dat ik toch denk dat vaccinaties veilig zijn.

'Dat werkt al beter dan wanneer je de industrie heilig verklaart en zegt dat ze achterlijk zijn. Dat blijkt ook uit wetenschappelijk onderzoek: als je eerst de onderbuik van je discussiepartner geruststelt, door bijvoorbeeld aan te geven dat je begrip kunt opbrengen voor zijn standpunt, zal deze veel vaker bereid zijn om zijn standpunt aan te passen.'

Heb je meer trucs om vastgelopen debatten los te trekken?

'Door te focussen op de meer gematigden. De hardliners hebben zich zo vastgebeten in hun gelijk en zich zo omringd met andere hardliners, dat je tot hen niet gaat doordringen. Als je bij het spreekwoordelijke laaghangende fruit begint en er geleidelijk aan meer mensen anders over beginnen te denken zal die hardliner uiteindelijk ook wel switchen.

'Extreme standpunten neem je nooit alleen in. De neigingen zijn weliswaar ingebakken, de standpunten zeer flexibel. Dat zie je nu in Nederland bij de pietendiscussie gebeuren: steeds meer mensen zien in dat de karikatuur niet meer van deze tijd is en het symbool toch behouden kan blijven.'

We moeten niet steeds kijken naar de verschillen, maar naar wat we gemeen hebben en wat we kunnen leren van elkaar

Spelen journalisten nog een rol bij het vastlopen van maatschappelijke debatten?

'Ja, door na elk debat winnaars en verliezers aan te wijzen. We moeten niet steeds kijken naar de verschillen, maar naar wat we gemeen hebben en wat we kunnen leren van elkaar. Jammer genoeg is dat een minder sexy format. Ik mis aandacht voor bruggenbouwers.'

Je zou haast een nieuwe morele stam moeten oprichten.

'Ja, een stam waarin je afspreekt dat je naar elkaar luistert, elkaar serieus neemt en elkaar probeert te begrijpen. Om vanuit de gemene delers oplossingen te bedenken. Maar ik vermoed dat rechts dat als links wegzet. En links ziet me als verrader, omdat ik praat met de vijand.'