OMMETJESDe Knipe

Wandelen door acht schilderijen: in het voetspoor van kunstenaar Jan Mankes

null Beeld Joost Stokhof
Beeld Joost Stokhof

Reis deze zomer door Nederland met de Volkskrant. Wekelijks drie nieuwe audiotours voor liefhebbers van natuur, cultuur en architectuur. Aflevering 9: kunstkenner Wieteke van Zeil ziet wat Jan Mankes schilderde in De Knipe bij Heerenveen.

Ommetje 9

Waar De Knipe, dorp bij Heerenveen, en een stukje Oranjewoud, het bos ernaast

Wat Avondwandeling langs plekken die kunstenaar Jan Mankes schilderde

Hoe & hoe lang wandelen, ca. 2 uur

We gaan expres in de avond op pad. Schemering in het Oranjewoud zal de ijle kleurtonen van Jan Mankes’ schilderijen vast het best benaderen. Dochter gaat op de step, want voor een ommetje is het nog een hele wandeling. Het waait, dat past eigenlijk wel. Hollandse wind hoort bij het Friese landschap, en dus ook bij Jan Mankes.

Kunstenaar Jan Mankes (1889 - 1920) woonde in het dorp De Knipe, vlak bij Heerenveen. Hij schilderde vrijwel alleen dicht om zich heen, trouwde de eerste vrouwelijke dominee van Nederland en werd slechts dertig jaar. In tussentijd maakte hij een onaards oeuvre van natuurschilderijen en portretten, met kleuren als melkglas en luchten waardoor je al kijkend de zwaartekracht niet meer lijkt te voelen. Daarom zoeken we acht plekken op die hij heeft geschilderd. Kunnen we zien wat Mankes een eeuw geleden zag?

Langs de Woudsterweg

Wandelend op de Woudsterweg, die hij dagelijks liep, tussen de bomenrijen met de wind in de rug, snap ik dat de ondertitel van Mankes’ huidige tentoonstelling in Museum More, ‘niet de werkelijkheid’, er niet voor niets staat. Mankes laat zich niet meteen terugvinden hier. Zelfs niet als je de exacte coördinaten van acht schilderijlocaties hebt gekregen. Het is dus raadzaam om de route te combineren met een bezoek aan de tentoonstelling in Gorssel, een uurtje rijden van hier.

Ga voor de volledige wandelroute door De Knipe, compleet met audiotour, naar volkskrant.nl/ommetjes.

We wisten al dat Mankes’ ouderlijk huis er niet meer is, maar zijn toch nieuwsgierig. Er staat al lang een ander huis op deze plek, recht tegenover de ingang van de Woudsterweg. Voor het raam hangt een poster: ‘Houd moed. Heb lief’. We durven aan te bellen. Dat blijken ze wel gewend; het huis is tóch een pelgrimsoord, zegt de bewoonster. We mogen naar de achtertuin, benieuwd of er nog iets te bespeuren is van het schilderij dat hij daar maakte. Dat valt natuurlijk tegen, maar we staan hier toch op de plek waar de schilder stond, en dat is toch een ervaring – een stille vorm van contact maken door de tijd heen. Dat gevoel zwelt aan op de Woudsterweg. Er staat inmiddels aan één kant achter de bomen een huizenrij, de andere kant geeft door de bomen uitkijk op een groot veld, omzoomd door bos. We laten De Knipe achter ons en benaderen steeds meer de schilderwereld van Mankes. De zon gaat onder achter ons, het licht wordt magischer. Wie na deze laan een pauze wil, loopt even binnen bij Museum Belvedère, een van de mooist gelegen musea van Nederland, dwars over het water, hier komt zelfs architectuur met het landschap samen.

Door het Oranjewoud

Kijk linksom en je krijgt een glimp van Mankes’ Bouwland – althans dat denk ik – en vervolg in gewenste richting door het Oranjewoud, om het grote veld heen, terug naar De Knipe. Dwaal door het bos waar Mankes de dieren zag die hij schilderde; de witte marmot, zijn uil, snip, lijster. Terug bij De Knipe langs de sportvelden naar de Dominee Veenweg. We smokkelen met de plek van het schilderij De weg langs de Schoterlandse Compagnonsvaart. Het werd eigenlijk een heel stuk terug bij Mankes’ huis geschilderd, maar hier bestaat de Compagnonsvaart nog en daar niet meer. En ook hier moet Mankes ontelbare keren zijn geweest. Aan de overkant van het water doemt het kerkje op waar Menkes vrouw Annie preekte, tussen een huizenrij, piepklein – een bescheiden Hollandse dorpskerk. Annie was er dagelijks. Het portret dat Jan van haar maakte – een gezicht als een vaasje van eierporselein – halen we tevoorschijn op onze telefoon. Jan gaf haar gezicht geestelijke rust. Zijn tinten schemeren altijd door elkaar, je belandt in een sprookje, of het nou een portret is, een bomenrij of een vaasje met judaspenningen. Terug wandelen naar het ouderlijk huis is een ontnuchtering – het Hollandse dorp anno 2020, van alles te veel. Mankes zou omgekeerd zijn, terug naar het Oranjewoud.

Met dank aan Museum More, Gorssel waar t/m 25 oktober de tentoonstelling Jan Mankes, niet de werkelijkheid te zien is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden