Stapvoets langs het huis van Winnie

Het townshiptoerisme, vier jaar geleden begonnen in in Soweto, is een succes. Ook in Kaapstad, Durban en Port Elisabeth kunnen blanke toeristen de arme zwarte woonwijken bezichtigen....

RIES AGTERBERG

TERESA loopt met een stuk of tien toeristen naar haar bouwvallige huisje in Mandela Village in Soweto. Het groepje past nauwelijks in de kleine ruimte, die 's nachts onderdak biedt aan drie volwassenen en vijf kinderen. De bezoekers, geschrokken van de armoede, stoppen Teresa snel wat extra geld toe. Nu stromen ook de kinderen uit de buurt toe. Ze hopen op een aalmoes. Als een van de toeristen naar zijn portemonnee grijpt, heeft hij direct tien paar handen onder zijn neus.

Voor Teresa, die aan de kost komt door in de stad gekochte uien op de plaatselijke markt te verkopen, is het bezoek van de buitenlanders een geschenk uit de hemel. Maar niet iedereen denkt er zo over. Even verderop spreekt een townshipbewoner Teresa aan. 'Waarom loop je altijd met die blanke toeristen door onze buurt?', zegt hij, wijzend naar het groepje. Ze staat stil en legt de man uit dat hij het bezoek positief moet opvatten. 'Vroeger was het ondenkbaar dat een blanke door onze wijk zou lopen. Nu komen er mensen die belangstelling tonen, vragen stellen en ons serieus nemen.' De man lijkt niet gerustgesteld.

Soweto-tourgids Adolph is het met Teresa eens. 'Wij willen de westerse mensen laten zien wat armoede betekent', legt hij uit. 'Ze kunnen zich daar nauwelijks een voorstelling van maken.' Volgens hem zijn de inwoners van Soweto verguld met de dagelijkse stroom toeristen.

Maar het is de vraag hoe lang de townshipbewoners deze positieve houding volhouden. Irritatie steekt de kop op. De tours door de township worden steeds commerciëler. Allerlei organisaties verzorgen nu al drie rondleidingen op een dag: 's ochtends, 's middags en 's avonds. Op een en dezelfde middag rijden vele minibusjes en zelfs grote touringcars praktisch dezelfde route door de wijken. Allemaal vertellen ze dat 60 procent van de bevolking werkloos is en dat het gemiddelde maandinkomen 200 gulden bedraagt. Allemaal wijzen ze op het schreeuwende tekort aan huizen en voorzieningen.

Voor de naar schatting vier miljoen inwoners is er slechts één zwembad, één brandweerstation en één ziekenhuis, dat met 3205 bedden en 16 duizend bevallingen per jaar het grootste is ter wereld.

Ook in 'Beverley Hills', de rijke buurt van Soweto, rijden de busjes stapvoets achter elkaar langs onder meer de dure bungalow van Winnie Mandela, de met schrikdraad omheinde woning van dominee Desmond Tutu en het oude huis van Nelson Mandela, dat nu een museum is. Een bezoek aan het museum is facultatief. Het betekent dat de toerist apart entree betaalt, los van de ruim veertig gulden die de tour kost. Belangrijk onderdeel van de tour is een bezoek aan het Hector Pietersen monument, waar een fototentoonstelling de gruwelijkheden laat zien van de scholierenopstand van 1976. In een van de expositieruimtes is de Soweto Heritage Trust gehuisvest. De stichting verkoopt boeken, T-shirts, kaarten en posters. Ook giften zijn welkom.

De tour eindigt overdag steevast in Wandie's Place, officieel aangeduid als een shebeen, een typisch townshiprestaurant. Niets is minder waar. Wandie's Place is een gewoon luxe restaurant. Hier kunnen toeristen over hun ervaringen napraten, terwijl ze zich tegoed doen aan een overdadig buffet.

De townshiptours in Soweto zijn vier jaar geleden begonnen. Het initiatief heeft navolging gevonden in andere steden. In Kaapstad is de organisatie in handen van een blanke organisatie, die het bezoek aan een familie heeft ingepast in een wijnproeftour. In Durban laat de blanke operator de rondleiding over aan een speciale townshipmedewerker. Port Elisabeth kent twee organisatoren: een blanke en een zwarte die elkaar zwaar beconcurreren.

De zwarte advocaat Xanti Singapi sprong twee jaar geleden in dit gat in de markt. Binnenkort komt hij naar Nederland om zijn tour bij verschillende reisorganisaties aan te bevelen. Singapi doet de tours zelf. 'Hoe meer plezier we maken, hoe beter de tour gelukt is', vindt hij. Hij wijst tijdens de rondleiding met name op de verbeteringen: de bouw van scholen, de opkomst van de handel. Regelmatig stopt hij het busje en springt eruit om even een zaakje af te handelen. Hij wil niet alleen de armoede laten zien, maar ook de kracht van de zwarte cultuur. De armoede is volgens hem betrekkelijk. Singapi: 'Er zijn mensen die in hele armzalige huizen wonen, maar wel een video en een Mercedes hebben. Ze willen geen eigen huis met een grote schuldenlast. Liever blijven ze in het informele circuit zodat ze hun inkomen niet aan de belasting hoeven op te geven.'

Singapi's tour eindigt ook in een shebeen. In dit geval gaat het om een echte oude, illegale kroeg. In de eerste bedompte donkere ruimte spelen enkele townshipbewoners pool. In de tweede ruimte staan houten tafels en banken. Achter een tralieloket kan bier en vlees worden besteld. In de muur tegenover het loket smeult in drie ingebouwde open plekken houtvuur. Hier worden de lappen vlees gebraden. De gids vraagt wat geld aan een toerist en stuurt er iemand op uit om brood te kopen. De vaste shebeen-bezoekers kijken nieuwsgierig naar de blanken. Een passerende vrouw streelt een toerist terloops door het haar. Twee mannen leggen uit dat ze werkloos zijn, maar dat ze wat geld verdienen in het informele circuit. 'Er is altijd wel werk, maar zelden een baan.' Het gesprek gaat al snel over in een politieke discussie over de tegenstelling tussen blank en zwart. 'Wij laten de blanken in hun waarde, zelfs na alles wat ze ons hebben aangedaan', zegt Singapi, 'maar zij weigeren hun economische macht prijs te geven en meer geld te besteden aan een goede opleiding voor hun zwarte knechten.'

De blanke Zuid-Afrikanen kijken meewarig naar het nieuwe toeristische fenomeen. Zij wagen zich niet in de townships uit angst voor gewelddadige overvallen en brute moorden. De touroperators vrezen de criminaliteit niet. 'In onze wijken is niet veel te halen. Wie op het slechte pad gaat, zal eerder naar het centrum gaan om toe te slaan', weet Soweto-gids Adolph. Hij is nu twee jaar gids en hij heeft nooit problemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden