OmmetjeFliegerhorst Deelen

Ontdek de nepboerderijen van dit voormalige oorlogsvliegveld op de Veluwe

null Beeld Joost Stokhof
Beeld Joost Stokhof

Reis deze zomer door Nederland met de Volkskrant. Wekelijks een nieuwe themaroute, plus tips als u toch in de buurt bent. Deze week: fietsen over de voormalige Fliegerhorst Deelen, het grootste nazi-vliegveld van Nederland.

Waar: Veluwe
Thema: Geschiedenis
Wat: Fietsroute
Hoe lang: 22 km,
4-5 uur

Ergens op de hei staat een übergeheime megabunker met 4 meter dikke muren. Vanaf een tribune schijnen veertig geüniformeerde meisjes, die Blitzmädel worden genoemd, met schijnwerpers op een drie verdiepingen hoge glazen plattegrond van Noordwest-Europa. De divisiecommandant aan de andere kant van de glazen kaart weet zo van minuut tot minuut waar de vliegtuigen van de vijand zich bevinden. Op zijn bevel stijgen in het holst van de nacht zijn Messerschmitts op om de geallieerde bommenwerpers uit de lucht te schieten. De grootste bunker van Nederland, waar tijdens de Tweede Wereldoorlog de nachtjacht van de Duitsers op de geallieerden wordt gecoördineerd, staat op de Veluwe.

Vliegveld Kemperheide opent in 1913, maar veel gebeurt er dan nog niet: de KLM gebruikt de graslandingsbaan voor rondvluchten boven de Veluwe (tickets kosten 6 gulden), Duitse (!) parachutisten geven demonstraties en eens per jaar is er een vliegshow. Bij de buren in het Nationaal Park De Hoge Veluwe (sinds 1935) fluiten de vogeltjes. Dan breekt de Tweede Wereldoorlog uit en arriveren de nazi’s. Zij bouwen het bescheiden hulpvliegveld uit tot een Fliegerhorst van formaat, met drie betonnen startbanen en negenhonderd gebouwen, van een vluchtleidingscentrum en manschappenverblijven tot bunkers en vliegtuighangars. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is dit het grootste vliegveld van Nederland, zelfs groter dan Luchthaven Schiphol nu is.

Het complex van 4.000 hectare is vanuit de lucht nauwelijks herkenbaar. De Duitsers bouwen hun loodsen en bunkers namelijk in Heimatschutzarchitektur, zodat ze lijken op Veluwse boerderijen en brinkdorpjes. Compleet met rode bakstenen, puntdaken en in zandlopermotief beschilderde luikjes voor de ramen. Alleen zijn de muren 60 centimeter dik, zijn de deuren en ramen erop geschilderd en zijn de luiken niet van hout, maar van gepantserd staal. De zwart-witte koeien in het weiland zijn van beton. Allemaal nep. Deze fietsroute voert langs de restanten van Fliegerhorst Deelen, niet alleen het grootste, maar ook best bewaarde Duitse vliegveld van Nederland.

null Beeld Joost Stokhof
Beeld Joost Stokhof

Museum Deelen

Hoe het zit met het ontstaan van de Fliegerhorst, de luchtoorlog tussen 1940 en 1945, en de naoorlogse presentie van de Nederlandse krijgsmacht, dat ontdek je in Museum Deelen. Een door eigen vuur neergeschoten Duitse Messerschmitt-straaljager is er te zien, een metershoge radarschotel en enkele van de 37 duizend voertuigen die de bevrijders achterlieten. Op zolder liggen meer museumstukken, met elk een eigen verhaal. Zoals een glazen plattegrond van 2 bij 3 meter die de Duitsers gebruikten bij de nachtjacht, maar aan het einde van de oorlog aan gruzelementen sloegen – vrijwilligers zijn al acht jaar bezig om de vierduizend scherven op de juiste plek te leggen.

Die Werft

Deelen was de trots van de Luftwaffe: het grootste en mooiste Duitse vliegveld buiten Duitsland. De Fliegerhorst was dan ook een Chefsache; Reichsmarschall Hermann Göring kwam regelmatig langs om de voortgang te controleren. De werkzaamheden begonnen direct na de capitulatie in mei 1940, dezelfde maand lag er al een voorlopige startbaan, een maand later was het commandocentrum op de Kop van Deelen operationeel, voor het eind van het jaar werden drie definitieve verharde startbanen opgeleverd, en daarna volgden rolbanen, (taxibanen) hangars en kampementen. Tot in 1944 zou aan de Fliegerhorst Deelen gebouwd worden, maar het merendeel was klaar binnen een jaar.

Diogenesbunker

De grootste bunker van Nederland is 60 meter lang en 40 meter breed, heeft drie verdiepingen, 249 ruimten, 6000 vierkante meter vloeroppervlak en muren van 3 tot 4 meter dik. Als de Duitsers tegen het einde van de oorlog op de vlucht slaan, doen ze een poging de bunker op te blazen. Dat lukt niet; het interieur wordt verwoest, maar het gebouw blijft staan. Na de oorlog is de Diogenesbunker gebruikt als munitiedepot en later als opslag voor de Rijksarchiefdienst, Nationaal Park De Hoge Veluwe en het Nederlands Openluchtmuseum. Momenteel staat het gebouw leeg en wordt er gezocht naar een nieuwe bestemming.

null Beeld Joost Stokhof
Beeld Joost Stokhof

Buitenplaats Koningsweg

De Blitzmädel uit de Diogenesbunker woonden in drie langwerpige legeringsgebouwen op het voormalige Kamp Koningsweg Noord. Deze zijn grondig verbouwd; er zijn nu per blok vier ruime loftwoningen in ondergebracht. Ertegenover ligt de voormalige mess met keuken en verwarmingsgebouw, die tot op het casco is gesloopt en opnieuw opgebouwd wordt; in elk van de drie vleugels komen zeven herenhuizen, met daarachter ateliers. Dit kamp vormt samen met nog zeven voormalige Duitse nepboerderijen nu de Buitenplaats Koningsweg, een ‘culturele enclave’, waar creatieve bedrijven en kunstenaars zijn gevestigd. Er wordt nog ver- en gebouwd, maar alle woningen zijn inmiddels verkocht; uiteindelijk zullen hier zo’n vijftig gezinnen wonen.

Adelaerthoeve

Aan de grootste Wärmehalle (verwarmde hangar) van de Fliegerhorst is te zien hoe ver de Duitsers gingen met het camoufleren van de gebouwen. De hangar werd gebouwd als kop-hals-rompboerderij, zoals die in het noorden van Nederland voorkomen. De zogenaamde hooischuur bood plek aan twee Messerschmitt 110-jachtvliegtuigen, die gebruikt werden voor de nachtjacht, of meerdere kleinere vliegtuigen. Het woonhuis was in werkelijkheid een ketelhuis waarmee de hangar werd verwarmd. Na de oorlog wordt de nepboerderij door de Heidemij verbouwd tot een echte boerderij. Tegenwoordig is het een luxueuze bed & breakfast met zeven studio’s en een suite.

Dit artikel is slechts een voorproefje; de volledige Volkskrant-fietsroute rond de Fliegerhorst Deelen voert langs 20 stops, waar je, inclusief afstappen, rondkijken en een lunchpauze zo’n 4 à 5 uur over doet. Ga voor de volledige route met plattegrond en audiotour naar volkskrant.nl/ommetjes

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden