Naar de haaien

Kooiduiken met menshaaien staat op veel topdrielijstjes van toeristen in Zuid-Afrika. Wil Thijssen trekt een duikpak aan en bekijkt de enige attractie waarbij niet het dier, maar de mens gevangen zit....

Wil Thijssen

‘Voor wie zeeziek wordt: graag kotsen met de wind mee, aan díe kant van de boot. Met dank; de haaien houden ervan.’

Mariene bioloog Alison Towner roert in een grote emmer stinkende visolie, kiept een deel ervan in zee en werpt er een lijn met drie afgehakte zalmkoppen achteraan.

‘Okee jongens, we hebben een haai!’, roept ze na een minuut of vijf. ‘En het is nog niet eens negen uur.’

Een grote, donkergrijze rugvin glijdt sierlijk door de golven. Towner gooit nepaas in zee – een gefiguurzaagde zeehond van zwartgeverfd tempex –, haalt het touw langzaam in en lokt de haai dichterbij. ‘En daar komt z’n vriend!’, roept ze, als een tweede haai de boot nadert.

In de stalen kooi die buitenboord hangt, wordt gejuicht. ‘Down! Down! Down!’, schreeuwt videograaf Clarence Ngcwembe. De vijf hoofden in de kooi verdwijnen onder water. Ngcwembe filmt de haaienvinnen, het kolkende water en de reacties van de duikers wanneer ze weer boven komen.

‘Holy shit!’, roept Toby Sainsbury happend naar adem. ‘Dat was een grote!’

Kooiduiken met witte haaien is in korte tijd uitgegroeid tot de grootste toeristische industrie van Zuid-Afrika, op safari’s na. ‘Het staat op elk topdrielijstje van dingen die toeristen hier willen doen’, zegt marketingmanager Soné Boshoff. Witte haaien horen bij de Big Five in zee, naast de walvis, de dolfijn, de zeeleeuw en de pinguïn, die overigens allemaal royaal voorkomen hier in Shark Alley, een smalle zeestraat tussen Dyer Island en Geyser Rock, 8 kilometer uit de kust van Gansbaai.

Boshoff werkt voor Marine Dynamics, het enige kooihaaiduikbedrijf met een fairtrade-certificering – eigenaar Wilfred Chivell stelt zo veel mogelijk mensen uit de lokale township, Mashakhane, te werk, en investeert een groot deel van zijn inkomsten in conservering van het milieu.

Chivell begon het bedrijf in 2005 met bijna 2.700 gasten, en sloot in december zijn boekjaar af met ruim zesduizend klanten en een verdubbeling van zijn winst.

Ook de concurrentie neemt toe. Alleen al hier voor de zuidkust van Westkaap varen dagelijks acht boten vol toeristen tweemaal daags uit om witte haaien in hun natuurlijke omgeving te bekijken. Met duiken heeft het weinig van doen; er komt geen perslucht, geen dieptemeter en zelfs geen diepte aan te pas. Gehuld in een duikpak laten vijf toeristen zich in de stalen kooi zakken, die ongeveer 30 centimeter boven het wateroppervlak uit steekt. Eén voor één komen de hoofden boven om naar lucht te happen en zo snel mogelijk met duikbril weer koppie-onder te gaan. Want daar gebeurt het: de great white spert zijn bek in de hoop het lokaas te kunnen bemachtigen.

‘Dat is Tracey’, wijst Alison aan boord van de Shark Fever. Ze herkent veel witte haaien, ook wel mensenhaaien genoemd, aan hun rugvinnen en littekens. De dieren in deze baai worden al sinds de oprichting van Marine Dynamics op foto en video vastgelegd en in kaart gebracht, het zijn er naar schatting tweeduizend. De mariene bioloog bestudeert hun gedrag, zwempatronen en voortplanting samen met UCT, de Universiteit van Kaapstad. Haar onderzoek wordt betaald uit de inkomsten van het toerisme.

Tracey ramt de kooi waarin de toeristen zitten. Het staal klapt tegen de boot, kolkend woelt en schuimt het water tussen de verroeste spijlen. De haai is duidelijk niet gelukkig met het feit dat het aas voortdurend voor haar neus wordt weggetrokken.

‘Ik wil eruit’, gilt Jill Parkinson naar de bemanning van de Shark Fever. Haar stem slaat over. ‘Even wachten tot-ie weg is’, luidt het antwoord. ‘Hou vol, meissie.’ Pas als het water rustig is, opent een van de bemanningsleden de kooi en trekken twee paar armen Jill eruit. Zichtbaar aangeslagen droogt ze zich af op het achterdek. ‘Ik ben pas getrouwd’, zegt ze. ‘We zijn hier op huwelijksreis. Maar dat betekent nog niet dat ik zulke achterlijke dingen moet doen.’

Witte haaien genieten een discutabele reputatie. Het zijn niet alleen de grootste roofvissen ter wereld, ze boezemen ook veel angst in sinds de haaienthriller Jaws in 1975 in de bioscopen werd vertoond. De film heeft de – inmiddels beschermde – haai geen goed gedaan, zegt mariene bioloog Towner tijdens de briefing ’s morgens vroeg op de basis in Kleinbaai, voordat de boot vertrekt. ‘Er werd lange tijd zo veel mogelijk op gejaagd. Gewoon uit jachtlust, maar ook voor de handel; de vinnen gaan in de soep, het karkas wordt teruggegooid in zee.’

Het slechte imago is misplaatst en Towner rekent het tot haar taak toeristen een realistischer beeld bij te brengen, ‘zodat ze straks niet meer denken: wat een monster, maar: wat een sierlijke, indrukwekkende, elegant zwemmende vis.’

Wereldwijd worden elk jaar vijf tot vijftien mensen door een haai aangevallen, zelden met dodelijke afloop, terwijl jaarlijks honderd miljoen haaien door mensen worden geslacht. ‘Deze vissen lusten geen mensenvlees’, benadrukt de mariene bioloog. ‘Er worden meer mensen door de bliksem getroffen.’

Het wordt koud in de kooi. Het is bewolkt, een graad of 14, de zuidwestenwind brengt een koude golfslag van Antarctica naar de Westkaap. De toeristen klimmen uit de kooi en maken plaats voor de volgende groep van vijf. Op de boot van de concurrentie, die enkele tientallen meters verderop deint, klinkt gegil. ‘En nou is Tracey daar’, zegt schipper Hennie Otto droogjes. Hij kiept met een plastic kan enkele liters visolie over de rand van de boot en gooit de nepzeehond erachteraan. ‘Laten we maar hopen dat ze snel weer terugkomt.’

Haaikooiduiken is geregeld onderwerp van discussie. Als aan een van de Zuid-Afrikaanse kusten een mens door een haai wordt verwond, klinkt het verwijt dat dit de schuld is van de haaikooiduikboten – doordat de haaien gelokt worden, zouden er steeds meer haaien naar de kust komen.

‘Het aantal haaien neemt niet toe; het aantal mensen dat in zee recreëert stijgt’, zegt Towner. ‘Bovendien is de haai een trekvis; die blijft hier slechts een week of drie en trekt dan verder, om maanden later pas weer terug te komen.’

Na een uur of vier varen door Shark Alley houdt ze het voor gezien. Ze opent de kooi en helpt de duikers eruit. Op het dek staat een mand vol broodjes, flesjes water en zakjes chips. De toeristen bewonderen elkaars foto’s op de kleine schermen van hun digitale camera’s. Of de stichtelijke woorden van Alison Towner over de mensenhaai hebben geholpen, is de vraag.

‘Gave foto’, zegt John Allman.

‘Vind je?’ antwoordt Deirdre Hayes. ‘Ik had ’m liever wat agressiever vastgelegd. Weetjewel, met z’n bek wijd open.’

Kennis Pagina 1: Wereldhandel in haaien slecht voor haaienstand

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden