Onze gids dit weekeinde

Lokaal, ambachtelijk, gedreven: Claudy Jongstra verovert de wereld vanuit haar tuin in Friesland

Claudy Jongstra Beeld Els Zweerink
Claudy JongstraBeeld Els Zweerink

Claudy Jongstra is opgeleid als modevormgever, specialiseerde in wol en vilt en is intussen wereldberoemd als maker van complexe kunstwerken waarvoor het woord wandkleed schromelijk tekortschiet. In haar heemtuin waar de verfstoffen vandaan komen, vertelt ze over haar inspiratiebronnen.

Zomaar een paar plekken waar de kunstwerken van Claudy Jongstra te vinden zijn: het Museum of Modern Art in New York, het Victoria & Albert Museum in Londen, de privécollectie van Brad Pitt. Hoe internationaal bekend haar monumentale wollen wandkleden ook zijn, het materiaal ervoor komt gewoon uit Friesland.

‘We hebben amper gemerkt dat er een wereldwijde pandemie gaande was, want bijna alle materialen en grondstoffen maken en verbouwen we hier lokaal,’ vertelt Jongstra (58). Samen met haar partner Claudia Busson leidt ze rond door de botanische heemtuin op hun boerderij in het Friese dorpje Húns, iets buiten Leeuwarden. Hier verbouwen ze op biodynamische wijze de verfplanten waarmee ze de wol kleuren, nagenoeg vergeten planten als meekrap en wede. Vijf kilometer verderop, in Spannum, is de studio waar Jongstra met haar team de wol van hun eigen kudde Drentse heideschapen gebruikt om haar bekende vilt- en weefwerken te maken.

Het belang van lokale ambacht en productie loopt als een rode draad door Jongstra’s nieuwste solotentoonstelling in Museum de Lakenhal in Leiden, te zien zodra de musea weer open mogen. Voor het nieuwe kunstwerk Nine ontwikkelde ze haar spectaculairste pigment tot nu toe: bourgondisch zwart. ‘Het is het zwartste zwart dat ik ooit gezien heb, diep en warm met een gloed van indigo en purper. Samen met enkele universiteiten hebben we het recept, dat uit de 15de eeuw komt, gereconstrueerd. Zo ontdekten we dat pigmentmakers uit die tijd hun kleuren maakten van restmateriaal van collega-ambachtslieden, zoals broodbakkers en bierbrouwers. Ze werkten dus met lokale ingrediënten en zorgden ervoor dat er niets werd verspild. Dat past heel goed bij deze tijd. Door de klimaatcrisis, en nog recenter door corona, zie je een enorme herwaardering voor het lokale.’

Haar liefde voor wol ontstond toen Jongstra eind jaren negentig in het textielmuseum in Tilburg een nomadentent van vilt zag. ‘Wat een fantastisch materiaal is dat, dacht ik, je kunt er zelfs in wonen.’ Jongstra, op dat moment nog modeontwerper, besloot zich volledig te wijden aan wol. ‘In het begin was dat lastig. Ik moest er zelf een podium voor bouwen. Vooral in Nederland had je een bekrompen wandtapijtencultuur en een strikte scheiding tussen wat ontwerpers maakten en wat beeldend kunstenaars mochten presenteren.’

Inmiddels vecht ze niet alleen voor de waardering van wol in de kunst, maar vooral ook tegen de verspilling ervan. ‘Het is zo’n prachtige natuurlijke bron, die nu nog heel vaak wordt weggekieperd of verbrand omdat boeren er zelf niets mee kunnen. Doodzonde. Bij de tentoonstelling in de Lakenhal heb ik daarom ook een lokaal geproduceerde wollen stof ontwikkeld, die je per meter kunt bestellen. Ik wil graag samenwerken met een grote modeketen om te laten zien dat je ook op grote schaal kunt werken met lokale grondstoffen die binnen een dichte kringloop zijn gemaakt. Bij ons kun je de draad terug volgen naar het allereerste begin: de schapen.’

Terwijl we rondlopen over de boerderij komen we hier en daar groepjes studenten tegen: de mbo-opleiding interieurvormgeving is deze week op bezoek. Er komen zo veel aanvragen voor bezoekjes en workshops binnen van kunstacademies, universiteiten, middelbare scholen en basisscholen, dat ze daar makkelijk de hele week mee kunnen vullen, zegt Jongstra. ‘Wij laten studenten kennis maken met niet-industriële maakprocessen. Waarom ik dat belangrijk vind? Omdat handmatig werken ruimte geeft voor experiment, improvisatie en een persoonlijk handschrift. Wat het is maakt niet uit, het kan een gesponnen draad zijn of een gebouw, of een muziekstuk. Het gaat erom dat je iets zelf maakt en dat je ervaart dat je jouw unieke stempel daar op kunt drukken. Dat is bevrijdend.’

Chef-kok: Alice Waters
‘Alice Waters is een Amerikaanse chef-kok en ze heeft een eigen restaurant in San Francisco, Chez Panisse. Wat zij doet met eten is eigenlijk wat wij hier doen met textiel: alles zo lokaal mogelijk. Ze is oprichter van de Farm to Table-beweging die zich inzet voor het serveren van lokaal verbouwd voedsel in restaurants. In Amerika heeft ze het idee van ‘eetbare schoolpleinen’ groot gemaakt, dat zijn dus schoolpleinen met een eigen groentetuin. Als je zelf uit een eigen moestuin of schooltuin eet, dan leer je waar eten vandaan komt en je smaakpapillen worden daardoor ook verfijnd. Ik zie dat ook als wij hier studenten op bezoek hebben, die kunnen zo verbaasd zijn als ze een tomaat uit onze kas ruiken. Zoiets hebben ze nog nooit geroken, want een tomaat uit de koeling ruik je niet. Hier voel je zelfs de zonnewarmte die erin besloten ligt. En de smaak is zo goed, daar hoeft geen klodder mayonaise meer op!’

Alice Waters Beeld Ivo van der Bent
Alice WatersBeeld Ivo van der Bent

Boek: The More Beautiful World Our Hearts Know is Possible (2013) van Charles Eisenstein
‘Ik volgde in februari online de internationale conferentie voor biologisch-dynamische landbouw. Normaal gesproken vindt die plaats in Dornach in Zwitserland, nu kon je alles online volgen. Charles Eisenstein gaf daar een lezing op basis van zijn boek over de omgang met de aarde. Hij zei: als je de aarde als een levend organisme ziet en respect hebt voor elke millimeter waar je je voet neerzet, dan geeft dat een enorme impuls aan de zorg voor de aarde. Dat vond ik zo ontroerend gezegd! In zijn boek laat Eisenstein zien dat alle natuurlijke processen met elkaar verweven zijn. Dat zag ik ook terug in andere toespraken op die conferentie, die waren vooral van biologisch-dynamische boeren. Zij hebben een heel holistische visie op de natuur en kijken bijvoorbeeld naar hoe de landbouw verbonden is met klimaat, biodiversiteit en luchtvervuiling.’

Persoon: Hildegard von Bingen
‘Net zoals renaissancekunstenaars Michelangelo en Leonardo Da Vinci was ook deze Middeleeuwse mystica een echte homo universalis. Hildegard van Bingen was componist, wetenschapper, tuinier, genezeres, dichter, en ook – dat vind ik persoonlijk heel mooi: spinner. Al die talenten konden tot bloei komen binnen de bescherming van de kloostermuren, ze was namelijk ook hoofd van een Benedictijns klooster. Die kloostermuren geven de veiligheid en de rust waarin dingen tot je kunnen komen. Ik denk dat mijn boerderij ook zo’n plek kan zijn. Een onderzoeker waar we mee samenwerken zei laatst: wat jullie hier doen is new monastery; een nieuwe vorm van kloosterleven. Te gek vond ik dat. Dat past goed bij de rust en de holistische manier van werken. Binnen de kloostermuren waren er ook altijd kruidentuinen en met de planten maakten nonnen en monniken ook spectaculaire verfkleuren. Wij hebben hier geen kloostermuren, maar we proberen wel alles zo lokaal mogelijk te doen.’

Hildegard von Bingen Beeld Getty Images
Hildegard von BingenBeeld Getty Images

Architectenduo: Tod Williams en Billie Tsien
‘Tod Williams en Billie Tsien zijn Amerikaanse architecten die vooral musea, scholen en publieke gebouwen ontwerpen. In 2012 werkte ik met hen samen voor The Barnes Foundation, een particulier museum in Philadelphia. Wat ik bijzonder vind is dat hun ontwerpen iets heel kunstzinnigs hebben en tegelijkertijd functioneel zijn. Ze werken veel met natuurlijke materialen als leem, kalksteen en graniet. Door die materialen ademen de gebouwen en krijgen ze de uitstraling van handwerk, alsof je de vingerafdrukken van de makers kan zien. Hun meest recente project is het Obama Presidential Center in Chicago, dat wordt nu gebouwd. De opdracht was om een gebouw te maken dat waarden als integriteit en optimisme vertegenwoordigt, dat is ze gelukt. Het gebouw heeft de vorm van twee samengevouwen handen, een symbool voor verbinding en saamhorigheid.’

Barnes building  Beeld Michael Perez
Barnes buildingBeeld Michael Perez

Techniek: weven
‘Ik ben zo ontzettend gefascineerd door weven. Weven is van alle tijden en culturen. Elk weefwerk vertelt een verhaal en het is net alsof je de tijd in een weefsel kunt zien. Je hebt bepaalde sjaals uit Zuid-Amerika, daar werken wevers soms wel vier jaar aan. Elke draad is zichtbaar en door de handen van de wever gegaan. Mijn grote helden zijn Sheila Hicks en Anni Albers, twee vrouwen die het weven een prominente plek hebben gegeven in de beeldende kunst. Ook op de mode hebben ze veel invloed gehad. In sommige Gucci of Versace prints zie je bijvoorbeeld duidelijk de strakke geometrische vormen terug van de weefsels die Anni Albers in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw maakte. ’

Werk van Sheila Hicks in Parijs. Beeld NurPhoto via Getty Images
Werk van Sheila Hicks in Parijs.Beeld NurPhoto via Getty Images

Kunstwerk: wandtapijten van Picasso
‘In een privégalerie van de miljardairsfamilie Rockefeller zag ik voor het eerst de wandtapijten van Picasso. Het zijn kleden van monumentaal formaat, gemaakt door Franse wevers die Picasso’s schilderijen naar weefwerken hebben vertaald. Die kleden in het echt zien was een soort sacrale ervaring. De schaal, de warmte van de wol, wat zo’n tapijt met een ruimte doet, dat is echt sensationeel. Wat ik ook heel mooi vond om te zien zijn de logboeken van de wevers die verslag doen van het proces. Je ziet de zoektocht, de worsteling, de kleurproefjes en de intensiteit van het proces. En je ziet hoe ze zo’n schilderij helemaal ontleden en dan weer opbouwen in wol. De liefde voor het ambacht spat ervan af.’

Een wandkleed van Picasso's 'Guernica' . Beeld Getty Images
Een wandkleed van Picasso's 'Guernica' .Beeld Getty Images

Tentoonstelling: Olafur Eliasson – In Real Life, Tate Modern, Londen (2020)
‘Deze tentoonstelling, die ik begin 2020 zag, heeft mijn leven veranderd. Net als veel mensen die ik bewonder is Olafur Eliasson een mens van vele talenten: hij is installatiekunstenaar, activist, beeldhouwer en dichter. Hij maakt zintuigen wakker die in onze tijd afgestompt zijn. Heel indrukwekkend vond ik de installatie Your Blind Passenger, een tunnel gevuld met mist. De mist is zo dicht dat je je in eerste instantie helemaal niet kunt oriënteren. Al je zintuigen worden direct gealarmeerd. Als je eenmaal een beetje gewend bent moet je je door die tunnel voortbewegen, en omdat je maar zo weinig ziet moet je vertrouwen op je eigen kompas. Ik vond dat iets heel belangrijks om te ervaren. Ook zijn activisme vind ik inspirerend. Hij gebruikt zijn positie als kunstenaar om urgente onderwerpen aan te snijden, zoals het smelten van de ijskappen.’

Kunstenaarsgenootschap: Bloomsbury Group
‘In het laatste weekend van mei opent in Galerie Fontana in Amsterdam een nieuwe tentoonstelling van mij, waarin ik een ode aan de Bloomsbury Group breng. De Bloomsbury Group is een groep schrijvers, kunstenaars en intellectuelen die aan het begin van de 20ste eeuw ontstond in Londen. Schrijfster Virginia Woolf, haar echtgenoot Leonard Woolf en haar zus, kunstenaar Vanessa Bell zijn een paar van de bekendste leden. Toen ik eind jaren negentig met wol begon te werken sloeg dat in Nederland niet direct aan. In Engeland vond ik een galerie die meteen zei: wij kunnen jouw werk verkopen. Via die galerie kwam ik in aanraking met de Bloomsbury Group en hun filosofie. Inspirerend vind ik vooral hun Omega Workshops, een soort modern ambachtsgilde. In die workshops werken kunstenaars aan vrije kunst – schilderijen en beelden – en ook aan meer functionele designproducten. Toegepaste en autonome kunst liepen dus door elkaar, net als in mijn eigen werk.’

Bloomsbury Group, 1915 Beeld National Portrait Gallery London
Bloomsbury Group, 1915Beeld National Portrait Gallery London

Kunst kijken: Hauser & Wirth
‘Deze galerie, met vestigingen in onder meer Zürich, Los Angeles, Londen en binnenkort op Menorca, stelt duurzaamheid centraal in al hun activiteiten. Bij hun tentoonstellingen en programma’s werken de lokale vestigingen veel samen met lokale producenten en organisaties. Op Menorca gaan ze bijvoorbeeld samenwerken met lokale wijnboeren, restaurants en milieuorganisaties. Via workshops en lezingen slaan ze bruggen tussen hedendaagse kunst en kwesties die lokaal spelen. Ze zijn dus geen gast op een plek, maar zorgen ervoor dat hun activiteiten echt geworteld zijn in wat er op die plek speelt. Dat vind ik heel sterk.’

Kledingmerk: Patta
‘Sinds een jaar probeer ik een duurzame samenwerking met grote modelabels op te zetten, maar dat gaat moeizaam. Edson Sabajo and Guillaume Schmidt, de oprichters van Patta, waren de eersten die echt interesse toonden. Ze zijn hier op de boerderij langs geweest en we hebben de hele middag gepraat en ontzettend veel gelachen. De jongens van dit eigenwijze Amsterdamse label hebben een heel eigen cultureel DNA en ik bewonder hun onafhankelijke manier van werken. Hun filosofie is: samenwerken kan pas als er eerst vriendschap is. Ik vroeg bijvoorbeeld waarom ze winkels hadden in Londen en Milaan, en het antwoord was dat ze daar vrienden hebben. Dat vond ik zo’n eye-opener! Misschien komt er in de toekomst een samenwerking, maar dat is nu nog te vroeg om te zeggen. Eerst kijken of onze vriendschap wortel schiet.’

CV Claudy Jongstra

6 februari 1963 Geboren in Roermond

1982-1989 Studie modevormgeving Hogeschool voor de Kunsten Utrecht

1995-2001 Eigen label Nót tom, dick & harry

1999 Maakt stoffen voor de kostuums voor Star Wars: The Phantom Menace, internationale doorbraak als kunstenaar

2001 Studio Claudy Jongstra, Spannum, Friesland

2005 Amsterdamprijs voor de Kunst

2008 Prins Bernhard Cultuurfonds, Prijs voor Beeldende Kunst

2011 Tentoonstelling hoofdkwartier Verenigde Naties New York

2014 Boerderij De Kreake met Claudia Busson, Húns, Friesland

2019 Kunstenaar van het Jaar

2021 Erelidmaatschap BNO, Beroepsorganisatie Nederlandse Ontwerpers

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden