OMMETJESGroningen

In Noord-Groningen tref je kleine kerkjes met grootse orgels

null Beeld Joost Stokhof
Beeld Joost Stokhof

Ommetjes door onbekend Nederland. Nummer 3: Nergens staan zoveel historisch interessante kerkorgels als in Groningen. Sommige zijn zelfs wereldberoemd. Echt waar.

Ga voor de volledige wandelroute door Groningen, compleet met audiotour, naar volkskrant.nl/ommetjes.

De uitspraak ‘Er gaat niets boven Groningen’ klopt misschien niet helemaal, maar als het om een ding gaat, is de provincie onovertroffen. Nergens vind je zo gruwelijk veel bijzondere historische orgels per vierkante kilometer. Het zijn de pronkstukken in de vaak kleine kerkjes die op de hoogste punten van de wierdes staan, de kunstmatige heuvels die eens bescherming boden tegen de zee. Ieder plaatsje heeft wel zo’n klinkende tijdmachine, meestal bekostigd door de rijke herenboeren. Sommige orgels zijn wereldberoemd. Dus kan het zomaar gebeuren dat er in een dorpje met 245 inwoners ineens een bus vol Koreanen stopt.

Vandaag zoeken we er een paar op, per fiets. ‘We’ wil zeggen: organist Tymen Jan Bronda, uit ‘stad’ (Groningen City dus), en ik. We beginnen de toch in Appingedam, ooit een bloeiend handelscentrum en de grote uitdager van de stad Groningen, nu een lieflijk plaatsje met hangende keukens boven het Damsterdiep.

Oeps, vergeten: het is zondag, de fietsenverhuur is dicht. Gelukkig heeft Appingedam een treinstation waar altijd wel een paar geelblauwe ov-fietsen staan. Ik haal er een uit een box. Daar gaan we. (Nog een fun fact over Appingedam, dan: de bewoners worden Damsters genoemd.)

Krewerd

We fietsen langs een steenfabriek, langs eeuwenoude boerderijen en dwars door vogelbroedgebied naar Krewerd. Daar, in de tussen bomen verscholen romanogotische Mariakerk uit de 13de eeuw, met het baksteen op z’n roodst, staat het oudste orgel van de provincie, uit 1531. Het heeft panelen aan de zijkanten waar orgelpijpen op geschilderd zijn, zo lijkt het groter dan het is. Dankzij betrokken dorpsbewoners is het kerkje elke dag van het jaar geopend. Wil je spelen? Even bellen en de sleutel wordt gebracht. De commissie vraagt een vrijwillige bijdrage van 10 euro voor onderhoud.

Bronda speelt een stuk van Frescobaldi. Wat een oerkracht zit er in dit ding. ‘Hoor je dat fluitregister?’, zegt Bronda. ‘Het lijkt net of de pijpen ‘oe’ zeggen.’ Niet schrikken: het orgel staat in middentoonstemming, dus sommige samenklanken klinken superzuiver, andere zijn juist valsig – dat is de charme. Na afloop eten we een boterham met gegrilde groenten in Theehuis Het Pronkje. Wat een lieve mensen overal.

Zeerijp

‘Vergeet niet om je tegenliggers te groeten’, zegt Bronda. O ja. Een krachtig ‘Moi!’ volstaat. We zoeven richting Godlinze, waar een poppig kerkje staat, en we voelen dat we moeten klimmen, de wierde (buiten Groningen bekend als terp) op. Door naar Zeerijp. Dit dorp, met de toren los van de kerk, werd landelijk bekend door de aardbevingen, maar zou eigenlijk bekend moeten staan om zijn orgel. Het stamt in aanleg uit de 17de eeuw, maar eigenlijk is het vooral een reconstructie, omdat het in de jaren ’30 ‘fataal is verbouwd’ – de trillende grond is niet de enige vijand van dit erfgoed. Nu klinkt het weer majestueus mild, aards ook. Een verdwaalde zwaluw vliegt door de kerk. Die wil hier nooit meer weg.

Eenum

In het nabijgelegen Loppersum is het orgel (17de eeuw) pas gerestaureerd. Duidelijk een statig dorp. Het orgel is van vers bladgoud voorzien, en weer olijfgroen gemaakt. Wat kan dit ding schreien. Door naar Eenum. De wierde is daar half afgegraven, omdat de grond als proto-kunstmest kon worden verkocht. Nu is er een soort ravijntje, en beneden een verlaten voetbalveld.

Maar wat echt bijzonder is: hier wonen zeventig mensen, toch staat er een orgel (uit 1704) van Arp Schnitger, die de Stradivarius van de orgelbouw wordt genoemd. Schnitger bouwde relatief eenvoudige orgels voor de dorpen (ook Godlinze heeft er een) met maar één klavier, maar hij had niet veel nodig om ook een paar mannen anno 2020 tranen in de ogen te bezorgen. Prachtig houtsnijwerk, blank eiken. ‘Blied dat joe der binn’n’, staat er gekrijt op een bordje naast de preekstoel. Geheel wederzijds, kerkje.

Verder deze week in de reeks Ommetjes:

Wandel met reisjournalist Sander Groen door een gratis openluchtmuseum in Amsterdam-West: Tuinstad Slotermeer. Deel 1 van een (lange) reeks.

In Naarden-Vesting rekenen ze de jaren vóór Des Bouvrie, en ná Des Bouvrie. De komst van de interieurontwerper heeft nogal wat gevolgen gehad, weet oud-inwoner Mark Moorman. ‘In Naarden zijn ze niet van de disharmonie.’ Aflevering 2 van een groeiende reeks.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden