Jaguars van dichtbij in het Refúgio Ecológico Caiman.

ReisreportageBrazilië

In dit stuk van de Braziliaanse Pantanal is het niet moeilijk om jaguars te spotten

Jaguars van dichtbij in het Refúgio Ecológico Caiman.Beeld Noel van Bemmel

In het zuiden van Brazilië experimenteert een rijke rancher met natuurbescherming, ecotoerisme en veeteelt. Het resultaat is spectaculair.

We zijn op zoek naar een grote gele kat met zwarte stippen. De open terreinwagen hobbelt over graspollen, dwars door bosjes en langs drinkplaatsen. Met verrekijkers scannen we grasvlaktes en bosranden. Het lijkt wel safari in Afrika, alleen vliegen er blauwe ara’s over, liggen er knaagdieren zo groot als varkens in het water en staat er een koe te herkauwen onder een palmboom.

Maar daar is-ie dan, ontspannen liggend op een dikke tak: de jaguar. De grootste kat na de leeuw en de tijger, die zijn prooi doodt door schedels te kraken, die kan zwemmen als een vis en klimmen als een aap, negeert ons volkomen. Haar kop rust op de brede voorpoten, de achterbenen bungelen links en rechts van de tak, haar gestippelde staart krult omhoog. Blijf kijken en dan valt op: haar ogen zijn lichtgroen als een mentholzuurtje.

Een uniek moment. Zeg maar gerust spectaculair. Geen dier is zo moeilijk in het wild te zien als de geheimzinnige jaguar. Je kunt een leven lang ronddwalen door de Amazone, en er nooit één zien. De jaguar verplaatst zich in de schaduw en jaagt op kousenvoeten. Maar in het zuiden van Brazilië, in de Pantanal, is het landschap meer open en begon een rijke rancher een experiment om jaguars te beschermen met behulp van wetenschappelijk onderzoek en ecotoerisme.

Cowboys drijven het vee bijeen. Beeld Noel van Bemmel
Cowboys drijven het vee bijeen.Beeld Noel van Bemmel
Landeigenaar Roberto Klabin. Beeld Noel van Bemmel
Landeigenaar Roberto Klabin.Beeld Noel van Bemmel

‘Het is Fera’, zegt jaguargids Victória Pinheiro. Je weet wel, ster in de BBC documentaire Brazil’s Super Cats met David Attenborough. Fera en haar zusje Isa verloren hun moeder toen die uit een boom werd geschoten in iemands achtertuin. Natuurbeschermingsorganisatie Onçafari ving de welpen op. Pinheiro: ‘We gaven ze een terrein en lieten daar eerst varkens los, daarna capibara’s (een groot knaagdier), daarna kaaimannen en tenslotte pekari’s (een soort wild zwijn). Na anderhalf jaar konden we het hek openzetten.’ De tweeling heeft nu zelf nageslacht, wat volgens biologen een happy end is.

Hobbel een dagje mee in de knalgele jeep van Onçafari en je ziet vijf jaguars van dichtbij, en nog veel meer dieren waar je waarschijnlijk nooit van gehoord hebt: moerasherten, brilkaaimannen, laaglandtapirs, reuzenmiereneters en een prentenboek vol vogels: kobaltblauwe ara’s, moeizaam vliegende toekans, vervaarlijke caracaras (grote valk), lompe nandoes (een soort struisvogel) en de koddige Jabiroe (een dikke ooievaar met een zwarte kop en rode nek).

Maar toch komt de toerist voor de jaguar. ‘Ik moest dus een manier vinden om hen dat te kunnen bieden’, zegt landeigenaar Roberto Klabin. De geëngageerde zestiger met een grijs sikje vliegt eerst even een rondje met de verslaggever over zijn enorme landgoed van 530 vierkante kilometer. ‘Kijk, dat hele gebied – tot aan de horizon – is onlangs verbrand, maar godzijdank herstelt de natuur zich razendsnel.’ Wat ook opvalt: zijn landgoed Refúgio Ecológico Caiman is groener dan dat van de buren.

Natuurbeschermers klimmen naar een ara-nestkast. Beeld Noel van Bemmel
Natuurbeschermers klimmen naar een ara-nestkast.Beeld Noel van Bemmel
Een jaguar in het struweel. Beeld Noel van Bemmel
Een jaguar in het struweel.Beeld Noel van Bemmel

Klabin kreeg het terrein dertig jaar geleden van zijn familie, tevens de grootste papierproducent van het land. Hij wilde daar meer mee doen dan pakweg twintigduizend koeien vetmesten. ‘Ik bouwde toeristenlodges en nodigde onderzoekers uit, maar die bleken alleen geïnteresseerd in publiceren.’ Onçafari pakte het vanaf 2012 anders aan. De oprichter, Mario Haberfeld, een voormalig autocoureur met liefde voor de natuur, haalde specialisten uit Afrika die voordeden hoe je jaguars vangt en voorziet van een radiozender. Iedere dag werden de dieren bezocht, totdat ze na een tijdje de gele auto’s gingen negeren. Ook nadat de halsband weer af was. De kans een jaguar te zien steeg daardoor van 7 naar 90 procent.

Klabin: ‘Je ziet natuurlijk liever een jaguar zonder halsband, maar dit is al een hele vooruitgang.’ Inmiddels leven er tussen de vijftig en zestig jaguars op zijn landgoed en dit jaar overtroffen de inkomsten uit toerisme voor het eerst die uit veeteelt. ‘Meer dan 90 procent van de Pantanal is in privéhanden. Ik wil laten zien dat een alternatief model mogelijk is, waarbij je veeteelt combineert met natuurbescherming en wetenschappelijk onderzoek.’ Dat jaguars ook graag koeien eten, bijna 200 per jaar, neemt Klabin op de koop toe.

Refúgio Ecológico Caiman. Beeld Noel van Bemmel
Refúgio Ecológico Caiman.Beeld Noel van Bemmel

Bezoekers moeten extra betalen voor een dagje mee met Onçafari. De organisatie gebruikt dat geld deels voor nieuwe projecten elders in Brazilië. Bij een vennetje aan een bosrand, wijst gids Pinheiro op een grote jaguar aan de overkant. Wie beter kijkt, ontdekt een nog groter mannetje – zonder halsband – in de bosjes. We maken een foto en vergelijken het vlekkenpatroon met dat uit een database op Pinheiro’s mobieltje. ‘Kijk rechts van de staart: een rozet met drie vlekken, gevolgd door een rozet met een driehoekje bovenin, gevolgd door… Ik zie het al: het is Monteiro. Die paart dus nu met Natureza, dat wisten we nog niet.’

Aan de horizon verschijnt een enorme stofwolk. Pantaneiro’s in aantocht: de Braziliaanse cowboys met hun strooien hoeden en lange messen aan hun riem. In galop drijven ze een stuk of duizend stieren en koeien naar een ander deel van het landgoed. ‘Yip! Yip! Yaaa!, roepen ze, zwaaiend met een tak vol wapperende bladeren. Af en toe jagen ze een afgedwaalde koe hardhandig terug. ’s Avonds komen de gitaar en trekharmonica tevoorschijn, martiale mannen roosteren hompen vlees boven een open vuur en de barvrouw serveert caipirinha’s. Dit hebben ze in Afrika niet.

Een ara-kuiken wordt bestudeerd. Beeld Noel van Bemmel
Een ara-kuiken wordt bestudeerd.Beeld Noel van Bemmel

Eigenlijk is Refúgio Caiman een eilandje in het hart van Zuid-Amerika. Bewoond door cowboy’s, wetenschappers, safarigidsen, schoonmakers, tuiniers, leraren en automonteurs, die samen met hun kinderen achter een fonkelnieuw hek wonen. Sinds dat er staat hoeven ze niet meer in hun handen te klappen voordat ze de deur uit stappen. Klabin woont verderop aan het water: ‘Ik moet nog wel even rondkijken voordat ik naar buiten ga. Er loopt hier bijna dagelijks een jaguar over het gazon.’

Prettig neveneffect van de komst van toeristen: meer kansen voor vrouwen op een baan. ‘De Pantanal is al 240 jaar cowboyland’, zegt Klabin. ‘De mannen werken buiten en de vrouwen blijven thuis. Heel conservatief.’ In de lodges en kantoren van Refúgio Caiman werken de vrouwen van de cowboys als kamermeisjes, wildernisgidsen of managers. ‘Toerisme verandert de sociale structuur in de regio. Wat mij betreft in positieve zin.’

De kleurrijkste bewoners van Refúgio Caiman zijn met afstand de Ara-onderzoekers. Die rijden rond in blauwe overhemden, rode sjaals en een klimharnas om nesten te bezoeken van de kwetsbare hyancint-ara. Zij nemen ook toeristen mee, wier kennis over deze grootste papegaai doorgaans ophoudt bij de tekenfilm Rio.

Jaguar. Beeld Noel van Bemmel
Jaguar.Beeld Noel van Bemmel
Hyacint-ara’s. Beeld Noel van Bemmel
Hyacint-ara’s.Beeld Noel van Bemmel

‘Ze zijn slim, delicaat, mooi, handige klussers en vertonen interessant sociaal gedrag’, zegt de jonge onderzoeker Kefany Ramalho wier rode papagaai-oorbellen vrolijk heen en weer slingeren achterin de pick-uptruck. Haar organisatie Projeto Arara Azul beheert nesten op 57 landgoederen, waaronder 103 stuks op Refúgio Caiman. Die nestbomen zijn gemakkelijk te herkennen aan een aluminium plaat op de stam om klimmende roofdieren buiten te houden. Met touwen en stijgklemmen bereiken Ramalho en haar collega’s geroutineerd de vogels.

Uit één nest trekt een onderzoeker een kuiken zo groot als een kip, met hier en daar een blauwe veer op zijn kale borst. De reuzenbaby kijkt verdwaasd rond, tijdens het opmeten, wegen en inspecteren op parasieten. De trotse ouders kijken toe vanaf een tak; ze kennen hun kleurgenoten inmiddels. ‘Toeristen kunnen een nest adopteren’, zegt Ramalho terwijl we tereré drinken uit een koeienhoorn (een verfrissend cowboydrankje uit Paraguay). ‘De producent van Rio heeft er drie.’

Vanuit een knalgele jeep in het natuurreservaat bekijken toeristen de natuur.  Beeld Noel van Bemmel
Vanuit een knalgele jeep in het natuurreservaat bekijken toeristen de natuur.Beeld Noel van Bemmel

De Pantanal, ’s werelds grootste tropische wetland, wordt bedreigd. Soja- en suikerrietboeren rukken op, nieuwe veehouders dringen dieper door in het gebied. De overheid doet niks, concludeert Klabin. ‘De vorige president vond mij bourgeois, de nieuwe vind mij een marxist.’ Natuurbeheer moet volgens hem van de Brazilianen zelf komen. Klabin, die grotendeel in São Paulo woont, heeft naar eigen zeggen weinig vrienden in de buurt. ‘Ze zien mij als een gevaar, de man die jaguars kweekt.’

Vanuit zijn vliegtuigje wijst Klabin naar het groene landschap van lagunes, rivieren en grasvlaktes. ‘Dit is mijn nalatenschap.’ Dat die onlangs voor 80 procent in brand stond, was volgens hem ‘nogal traumatisch’. Maar wat toen opviel: de Braziliaanse televisie en kranten noemden Refúgio Ecólogico Caiman bij naam. ‘Dat doen ze nooit als een ranch wordt bedreigd. Maar dit keer legden ze uit: het is een van de belangrijkste plekken ter bescherming van de jaguar. Toen voelde ik mij zó trots!’

Praktische informatie

De Nederlandse touroperator All for Nature Travel biedt wildlifereizen aan over de hele wereld. Waaronder een 14-daagse rondreis naar de jaguar in Brazilië, met vier dagen Refúgio Ecólogico Caiman, incl. een dag met het Onçafari-project vanaf € 4.195.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden