De beste parken van Nederland

Gewoon wat gras en bomen? Nee, parken zijn de ontsnappingsroutes uit de stad

Nu we veel meer in de openlucht verkeren, is het ook drukker geworden in het groen. Parken zijn er in soorten en maten, maar allemaal krijgen ze steeds meer functies toebedeeld. Ruimte voor een ommetje is daar maar één van.

Het was maar een waterig zonnetje dat opeens doorbrak op een woensdagmiddag in februari. Maar in een mum van tijd puilde het Vondelpark uit, zodat het de daaropvolgende dagen preventief werd gesloten. Trouwens, niet alleen in Amsterdam maar ook in Tilburg, Den Haag, Groningen en tal van andere steden waren de parken overvol. Het Vondelpark leek wel een pop-up rave. ‘Maar ook dat raakt aan de essentie van een goed park. Het moet ruimte bieden om te worden toegeëigend door de gebruiker’, zegt landschapsarchitect Pieter Schengenga van HNS, een groot bureau dat tientallen parken en groenstructuren ontwierp, van een kleinschalige tuin als de omgeving van Jachthuis St. Hubertus bij Hoenderloo tot het uitgestrekte Noorderbos bij Tilburg.

Het Máximapark in Utrecht is feitelijk een complete stad zonder winkels, kantoren en woningen. Beeld West 8
Het Máximapark in Utrecht is feitelijk een complete stad zonder winkels, kantoren en woningen.Beeld West 8

Het park is van ons allemaal – nu meer dan ooit. Of zoals de landschapsarchitect zegt: ‘Een park is er voor iedereen maar geeft tegelijkertijd iedere bezoeker een exclusieve ervaring.’ Zwervers lurken er aan Aldi-bier en moeders zogen hun baby’s. Zakenmannen lunchen en fitgirls verbranden er hun calorieën. Je kunt er socializen of actief spelen en sporten, maar ook in je eentje lezen of gewoon van de natuur genieten. Een park biedt voor elk wat wils. Het is wat Blur al zong in Parklife, een upbeat ode aan de groene stadsoase uit 1994:

All the people / so many people / And they all go hand in hand [...] / And then I’m happy for the rest of the day / safe in the knowledge that there will always be a bit of my heart devoted to it / Parklife

Al die mensen / Zo veel mensen / En hey, ze gaan allemaal hand in hand [...] / Dan ben ik blij voor de rest van de dag / in de wetenschap dat een stuk van mijn hart voor altijd is gewijd aan / Parkleven!

Lange tijd was dat wel anders, zegt architect Schengenga. De eerste parken in de 17de eeuw waren landgoederen voor de happy few – regenten, notabelen, koopmannen met een buitenplaats. Dat veranderde enigszins toen rond 1900 de stadssingels plekken werden voor de gegoede burgerij om te wandelen of in een rijtuigje rond te rijden. Het volkspark zoals we dat nu kennen ontstond in de jaren dertig. ‘Daar zit een sterk verheffingsideaal achter. Deze parken waren overheidsprojecten en kregen ook voor het eerst sportvelden.’ Tijdens de Wederopbouw van de jaren vijftig raken de grote geplande parken met afgebakende zones in opkomst voor sporten, picknicken, wandelen of speelplekken. Bij stadsuitbreidingen als de westelijke tuinsteden in Amsterdam en Rotterdamse wijken als Zuidwijk en Pendrecht. In de laatste werd bewust gekozen voor dichte bebouwing met daartussen veel groen waar de bevolking kon recreëren. Gevolgd door de kleinschalige parken met een sterke identiteit in de jaren negentig van de vorige eeuw. Schengenga: ‘Het park is ook een spiegel van de samenleving.’

Het moderne verheffingsideaal is inclusiviteit. Sterk in opkomst is bijvoorbeeld urban farming, waarbij buurtbewoners in een hoekje van het park een moestuin onderhouden. Ook populair: het reuzenschaakbord en een openbare jeu-de-boulesbaan. Daarnaast worden parken zo gepland dat oude en nieuwe woonwijken worden verbonden, zodat bevolkingsgroepen die langs elkaar leven toch in contact met elkaar komen. Het Máximapark is met al zijn faciliteiten gewild bij zowel de inwoners van vinexwijk Leidsche Rijn als oude stadskernen Vleuten en De Meern. Ten slotte wordt het park ingezet om rafelige stadsgebieden als oude treinstations of industriële afvalbergen te transformeren in aantrekkelijke verblijfsplekken voor jong en oud – voor breakdancers, kanoërs, skaters en kunstliefhebbers.

De overtreffende trap van het park als generator voor stadsvernieuwing is de Floriade 2021 die momenteel wordt aangelegd bij Almere. Met een budget van inmiddels 100 miljoen euro verrijst in het kunstmatige stadsmeer Weerwater een kunstmatig schiereiland met ‘de grootste stadstuin ter wereld’. Uitgangspunt is het arboretum, een botanische tuin voor boom- en struiksoorten. Verdeeld over 191 groene kavels zijn honderden soorten van A tot Z (..) gerangschikt en voorzien van hun stedelijke bijdrage. ‘Van struiken met besjes voor de vogels tot bomen met een maximale wateropvang. Het is een receptenboek voor de aanleg van aantrekkelijke en duurzame parken die de stedelijke biodiversiteit versterken’, zegt architect en landschapsarchitect Winy Maas van architectenbureau MVRDV, dat het masterplan bedacht.

Op het Floriadeterrein verrijzen de komende jaren tweeduizend woningen. Dat wordt de eerste van maar liefst vijf nieuwe tuinwijken met in totaal 75 duizend woningen rond Almere die een hybride van wonen en park zijn. Allemaal ingericht met het arboretum als groeiend receptenboek. Het moet bijdragen aan de groei van Almere tot een stad van 350 duizend inwoners aan het eind van dit decennium. Het groene paradepaardje van deze zogenoemde Schaalsprong Almere 2030 wordt de wijk IJland in het Markermeer. ‘De bebouwing stabiliseert de drassige kleibodem. Daardoor wordt het water helderder en kan nieuw waterleven zich ontplooien. Hier vormt een woonwijk op een organische manier een natuurlijk waterpark met rietkragen vol broedende vogels en waterdiertjes.’

Ook bij de onvermijdelijke klimaatadaptatie van bestaande woonwijken speelt het duurzame park een cruciale rol. ‘Het park wordt een waterbuffer voor overtollig regenwater, dat ook voor steeds meer overlast zorgt’, zegt Schengenga van HNS. Met het Rivierpark in Nijmegen heeft landschapsbureau HNS zelfs een oplossing gevonden voor de rivieren die steeds vaker buiten hun oevers treden (zie kader). Tegelijkertijd kan dat waterreservoir als een koelkast dienen voor de stad, die steeds sneller opwarmt, mede door de toenemende verstening. ‘De vegetatie drukt temperatuur en biedt bovendien schaduw aan individuele bewoners.’

Een pragmatischer oplossing voor klimaatverandering is het park boven de stad. Zo kreeg het gloednieuwe depotgebouw van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam een weelderige daktuin. Ook de kantoren van de Zuidas en zelfs complete snelwegen krijgen een groen dak. ‘De druk op de ruimte wordt steeds groter’, verklaart stedenbouwkundige Sylvia Karres van Karres & Brands, dat onder meer het Mandelapark aanlegde op een parkeergarage in Almere. ‘Juist op dit soort plekken geeft groen een enorme kwaliteitsimpuls aan de omgeving.’ Aan ruimte vooralsnog geen gebrek: alleen al Rotterdam heeft met zijn vele platte daken een groenarsenaal van ruim tweeduizend keer De Kuip. Maar pas op voor ‘groene make-up’, waarschuwt Karres. Een plukje groen dat boven een dakrand uitsteekt of privétuinen voor bewoners en werknemers; dat zijn geen parken. ‘De beplanting moet duurzaam zijn en de toegang openbaar.’ Kortom, een echt park heeft zijn wortels in de stad, letterlijk en figuurlijk.

Voor stadsbewoners blijft de essentie van het parkleven even ontsnappen aan het beton. De nabijheid van groen kan zorgen voor 24 procent meer lichaamsbeweging en 15 procent minder obesitas. Alleen al uitzicht op groen kan het doktersbezoek met 10 procent verlagen, zo becijferde landschapsarchitect Judith van der Poel in de nog steeds invloedrijke strategie Groene Stad Filosofie uit 2002. (Voor de kille rekenaars: woningen naast een park zijn tot wel 14 procent meer waard.) Dus worden de Nederlandse parken steeds groener en robuuster, met veel variatie ook. Keurig gemaaid grasfalt zie je eigenlijk niet meer.

Zo wordt in het dichtbevolkte en volgebouwde Nederland voortdurend gesleuteld aan het optimale park. Geen wonder dat onze landschapsarchitecten wereldwijd toonaangevend zijn. Guang Ming-park in Shenzhen, vorig jaar gekozen tot beste sportpark van China, was een ontwerp van Lola Landscape uit Rotterdam. Het beste ruimtelijke groenontwerp van Vlaanderen, Park Ruggeveld uit 2017, werd bedacht door Karres & Brands uit Hilversum. Het beste park van Amerika volgens The American Institute of Architects, en de herinrichting van Governors Island bij New York in 2016, werd ontworpen door landschapsarchitect Adriaan Geuze van West 8.

Diezelfde Geuze had vijf jaar daarvoor al laten zien dat een stadspark zelfs aanjager kan zijn voor grootse stadsvernieuwing met de aanleg van het park Rio in Madrid. Niet alleen werden de verwaarloosde, want door een snelweg afgesneden kades, van de rivier Manzares teruggegeven aan de stad. Ook kregen de Madrilenen met deze langgerekte groenstrook vol wandelpaden en eilandjes van bankjes, terrassen en speelplekjes eindelijk die groene boulevard om te flaneren.

Belangrijk detail: het ontwerp van West 8 voorziet in talloze schaduwplekken in de vaak schroeiende Spaanse zon. Want er zijn belangrijke culturele en klimatologische verschillen in parken. ‘In Rusland zie je gerust kunstbomen. Duitse parken zijn juist degelijk en saai want planmatig en voorspelbaar. Aziatische parken zijn weer heel levendig met veel diversiteit; van rotspartijen tot bloesems’, zegt Sylvia Karres.

En Nederland? Onze parken worden volgens Karres steeds meer volgeladen met functies. Sporten, muziekconcerten en tegenwoordig zelfs wonen, zoals in de nieuwe wijken Stadsparc in Sittard of Zuiderparkwijk in Rotterdam. Het moet allemaal in het groen. Wat ongetwijfeld nog zal worden versterkt door de huidige coronapandemie. Winy Maas van MVRDV droomt alvast verder: ‘Ook landbouw wordt onderdeel van onze parken, evenals de bestaande natuur en infrastructuur. Uiteindelijk leven we hier straks in één groot park.’

Het waterpark

Rivierpark Nijmegen

Ook kanoërs kunnen terecht in het Rivierpark in Nijmegen. Beeld Siebe Swart/H+N+S Landschapsarchitecten
Ook kanoërs kunnen terecht in het Rivierpark in Nijmegen.Beeld Siebe Swart/H+N+S Landschapsarchitecten

In een bocht van de Waal bij Nijmegen ligt het Rivierpark. Met de aanleg van afwateringsgeulen en dijkverleggingen wordt het rivierwater hier in goede banen geleid en fungeert het park als reservoir. ‘Maar’, zegt Pieter Schengenga van landschapsbureau HNS, ‘hier is niet zomaar een uiterwaarde gecreëerd maar een natuurpark dat bezoekers het water laat beleven.’ Blikvanger is de Citadelbrug van Next Architects. Het looppad naar deze ‘brug’ loopt bij hoogwater onder. Wandelaars kunnen dan over hoog uitstekende betonpalen over het water lopen. Ook het verdiepte pad tussen betonnen muren loopt bij hoog water onder. ‘De sterke stromingen die dan ontstaan trekken weer kanoërs.’ Het park is dan ook niet dichtgesmeerd met zones en functies. ‘Iedereen kan zelf een strandje kiezen.’ Ook helemaal van nu: het Rivierpark is niet af. ‘De natuur neemt het ontwerp over.’

Het dakpark

Luchtpark De Hofbogen, Rotterdam

Het Rotterdamse ‘highline’ park is, net als het New Yorkse origineel, gebouwd op een oude spoorlijn.  Beeld Walter Herfst/ZUS
Het Rotterdamse ‘highline’ park is, net als het New Yorkse origineel, gebouwd op een oude spoorlijn.Beeld Walter Herfst/ZUS

Een beetje stad moet een ‘highline’ hebben tegenwoordig. In Nederland is Rotterdam de eerste met zo’n verhoogd stadspark, weliswaar jaren na High Line Park, het origineel in New York uit 2009, maar eveneens op een oude spoorlijn. ‘Bovendien hadden wij een veel langere aanlooptijd door de slechte staat van de onderliggende Hofbogen. Ook was het eigendom van dit voormalige treinstation Hofplein verdeeld tussen Prorail en een vastgoedbedrijf’, zegt Kristian Koreman van het landschapsbureau Zus. Niettemin werd het park in 2014 officieus geopend met een urban picknick, waarna er telkens nieuwe elementen zijn toegevoegd. Door deze ‘permanente tijdelijkheid’ zoals Koreman het noemt, is het Luchtpark De Hofbogen echt van de Rotterdammers. ‘Buurtbewoners onderhouden de fruitbomen, waar nu eettafels staan. Jongeren met gettoblasters gebruiken het perron om te breakdancen.’ En nog steeds is het park niet af: de komende jaren wordt ook het anderhalve kilometer lange spoortalud voor het oude station Hofplein getransformeerd in een luchtpark.

Het familiepark

Máximapark, Utrecht, West 8

Het meest complete stadspark van Nederland – en meteen ook een van de grootste. Een kilometerlange pergola? Check. Een ‘Piet Oudolf-tuin’? Uiteraard (een vlindertuin zelfs!). Sportvelden, bootcamptrack, speelkasteel? Vijvers en een theepaviljoen? Kunst, een uitkijktoren én een theatermuseum in de vorm van een Romeins castellum? Het Máximapark van West 8 heeft het allemaal. Het park uit 2013 in de vinexwijk Leidsche Rijn in Utrecht heeft zelfs een monumentale ophaalbrug uit 1912 en zes platanen afkomstig van het Domplein in het centrum. Het is feitelijk een complete stad zonder winkels, kantoren en woningen. Precies wat een park moet zijn eigenlijk. Want, zo zegt architect Adriaan Geuze, alleen een park dat door een grote hoeveelheid, veel verschillende functies diverse bevolkingsgroepen aanspreekt – rijk, arm, oud, jong en alle denkbare culturen – kan het vanzelfsprekende hart van een wijk worden.

Het activiteitenpark

Be-Mine, Genk (B)

Ontwerp: Carve

Dit avontuurlijk doe-park staat in België.  Beeld Marleen Beek/Carve
Dit avontuurlijk doe-park staat in België.Beeld Marleen Beek/Carve

Je moet er wel twintig minuten de grens voor over, maar dan tref in je in het Belgische mijndorpje Beringen een unieke ‘avonturenberg’. Een 60 meter hoge berg mijnbouwpuin is in 2017 door het Amsterdams ontwerpbureau Carve getransformeerd in een avontuurlijk doe-park én monument voor het mijnverleden in de streek. Tegen de kunstmatige heuvel is een betonnen helling gedrapeerd met een glijbaan, een klimlandschap, speeltunnels en een trap. Het beton heeft een geometrische reliëf en wordt geflankeerd door een veld van houten palen waarlangs planten en struiken groeien. De industriële afvalhoop transformeert zo op een natuurlijke manier van een berg puin tot een groene oase. Het robuuste ontwerp prikkelt niet alleen de kinderfantasie; doordat de traptreden steeds hoger worden, wordt het klimmen steeds zwaarder. Het is een – speelse – verwijzing naar hoe de mijnkompels elkaar naar boven hielpen. Als beloning biedt Be-Mine voor jong én oud een majestueus uitzicht op de glooiende omgeving.

Het erfgoedpark

Landschapspark Moerenburg, Tilburg

De entree van landschapspark Moerenburg is een impressie van Huize Moerenburg, een van de eerste stenen huizen in Tilburg. Beeld MTD landschapsarchitecten
De entree van landschapspark Moerenburg is een impressie van Huize Moerenburg, een van de eerste stenen huizen in Tilburg.Beeld MTD landschapsarchitecten

De beschikbare ruimte in steden neemt af, waardoor steeds vaker in onbruik geraakte gebouwen worden ‘vergroend’ tot park. Het spits werd begin deze eeuw afgebeten door de Westergasfabriek in Amsterdam, dat nu een cultuurpark is met tv-studio’s en een ruimte voor grootschalige popconcerten maar ook een lommerweide en een Japanse waterbeek. In Tilburg is in 2012 de voormalige waterzuivering Tilburg-Oost getransformeerd tot het eigenzinnige landschapspark Moerenburg naar ontwerp van MTD landschapsarchitecten. Bezoekers wandelen er langs de voormalige waterbassins met wuivend riet en stoere industriële bruggen van verroest cortenstaal. De entree van het park is een spectaculair kunstwerk van hetzelfde cortenstaal dat een impressie is van Huize Moerenburg, een van de eerste stenen huizen in Tilburg.

Het skatepark

Urban Sports Park, Amsterdam

Ontwerp: Glifberg+Lykke (Dk)

Het grootste skatepark van Nederland staat in Amsterdam. Beeld Damiaan Winkelman/SkateOn
Het grootste skatepark van Nederland staat in Amsterdam.Beeld Damiaan Winkelman/SkateOn

Dit skatepark – het grootste van Nederland – is niet alleen in naam een park maar het vinkt alle hokjes aan waaraan een park moet voldoen. Dit spiksplinternieuwe park is ontworpen door de Deense professionele skater Rune Glifberg. De lange trappartijen zijn skatebaan en zitplek ineen. De kades boven de hellingen zijn ontmoetingsplekken om te hangen of te rusten. Of om gewoon op de uitkijk te staan, want in geen park wordt zo intensief gekeken en bekeken als in een skatepark. Er is zelfs openbare kunst: de zijkanten en achterkanten van de ramps en hellingen zijn bekleed met ruim 40 duizend grote en kleine tegels die weliswaar Delfts blauw lijken, maar in werkelijkheid rauwe pentekeningen in tatoeage-stijl zijn van een oerwoud met fantasiedieren (en het coronavirus!). De makers Iris Roskam & Arno Coenen gebruikten Bic-pennen voor dit kunstwerk An outcast sanctuary. Dit kunstkoppel ontwierp eerder ook al de gigantische plafondtekening van fruit, zeedieren en bloemen in de Markthal in Rotterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden