Getver, Venetië

Tumult veroorzaken - dat is het specialisme van de Italiaanse fotograaf Oliviero Toscani. De bedenker van vele controversiële Benetton-campagnes zette zich ditmaal in voor een tegendraads idee van de stad Venetië: een posteractie over de last van het toerisme....

VENETIE?

Ach Venetië, zegt de bezoeker, en terstond krijgt zijn blik iets weemoedigs. Venetië, waar het licht van de zon zich eerst spiegelt in het water van de lagune, en vervolgens de gevels van de paleizen in een zachtwarme gloed zet. Als je geluk hebt (en een ander pech) zie je een vaporetto langskomen die, met een doodskist aan boord, op weg is naar het kerkhof op San Michele.

Heerlijk is het om door de steegjes te dwalen tot je ver verwijderd bent van die schreeuwerige toeristen op het San Marco-plein. Dan wordt de stilte alleen nog verbroken door het zachte kabbelen van het water tegen de boeg van een scheepje, het wapperen van het wasgoed aan de lijn; uit een open raam waaien flarden van een onverstaanbaar gesprek.

Venetië?

Arm Venetië, zegt de inwoner, en begint al in februari te zuchten bij het vooruitzicht van weer een lange zomer vol baseballpetten, om het middel geknoopte truien, harde stemmen die onbeholpen de weg vragen naar alweer het San Marco-plein of die de vertrektijd van de boot naar het Lido willen weten. Het wordt weer in de rij staan bij je eigen bakker, en gedrang op de Brug der Zuchten. En zwerfvuil, overal zwerfvuil: ijscoverpakkingen, pizzapapieren, colablikjes, folders, flyers, kapotte porseleinen maskertjes, gebroken gondeltjes van glas uit Murano. Dogenpaleis?, zeg maar rustig duivenpaleis, elke dag opnieuw ondergescheten door een legioen gedegenereerde vliegende ratten.

Venetië?, moet ook burgemeester Massimo Cacciari gedacht hebben. Wat kan ik nog met die stad? Het is al jaren hetzelfde liedje. Dat duivenpaleis en die grappige zuurstokpaaltjes om je gondel aan vast te knopen, dat weten we nu wel. De Bienale is allang niet meer zo geruchtmakend als vroeger, het filmfestival is voorbij voordat je er erg in hebt. Een hele zomer lang is nergens een echte Venetiaan te bekennen. En sinds theater La Fenice afbrandde, lijkt het wel alsof de maffia de dienst uitmaakt in de stad.

Tijd voor wat anders. Maar wat? De burgemeester hoefde niet lang te denken. Was niet in Catena di Villorba, een dorpje een eindje verderop, Fabrica gevestigd, de jeugdopleiding van Benetton, het kledingmerk waarvan de reclamecampagnes zo oneindig veel hipper zijn dan de shirts en jacks die ze ermee willen verkopen? En was dat niet precies het effect dat hij ook voor zijn stad beoogde: oud product, modern levensgevoel?

Luister, zei de burgemeester tegen de mensen van Fabrica: wij gaan stunten, jullie en ik. We doen alsof we genoeg hebben van al die toeristen en de rotzooi die ze maken. Laat ze maar eens voelen hoe het is als de stad waar je woont elke dag weer wordt overspoeld door verdwaasde barbaren. Jullie gaan de keerzijde van Venetië zichtbaar maken, en ik ga zorgen dat die posters een mooie plek in de stad krijgen, bij de halte van de vaporetto - de watertaxi van de stad. Maar één ding: wee jullie gebeente als ik ook maar iets merk van teruglopende inkomsten in de toeristenbranche. Want dan heb ik de poppen aan het dansen.

De afspraak was snel gemaakt. De studenten van Fabrica, over de hele wereld geronseld, hadden vaker dit soort opdrachten uitgevoerd. Voor een campagne in de provincie Reggio Emilia om het aantal fatale botsingen van dronken hardrijdende discobezoekers te beperken, hadden ze posters met verkeersongelukken gemaakt, uitgevoerd in knallende kleuren. En in Venetië hadden ze een paar jaar geleden grote billboards geplaatst, met als thema angst. Immers, in zijn angst laat een mens zijn ware gedaante zien. Dat was een campagne geworden die flink wat tumult veroorzaakte.

Tumult! In één woord samengevat is dat het specialisme van Oliviero Toscani, inspirator van Fabrica en bedenker van de Benetton-campagnes. Vaak wordt hij aangeduid als fotograaf. Dat klopt niet. Toscani is een agitator, een relschopper, provocateur, die daarbij een camera gebruikt omdat het een handzaam apparaat is. Zijn foto's van een huilende familie bij het sterfbed van een aids-patiënt of van de bebloede en doorschoten kleding van een gesneuvelde soldaat, zijn op zich niet bijzonder.

Hun bijzonderheid krijgen ze door het doel waarvoor ze worden ingezet: de verkoop van sokken, broeken en aanverwanten. Aan die bizarre, zelfs licht perverse koppeling van verdriet en winstbejag ontleent Toscani zijn faam van reclame-goeroe: een faam die zo ver gaat dat het Bonnefantenmuseum in Maastricht hem vorig jaar eerde met een overzichtstentoonstelling. Toscani is de reclame ontstegen, en opgenomen in de echte kunst.

Burgemeester Cacciari wist wie hij in huis haalde, toen hij juist hem vroeg voor de fotocampagne Contro Venezia, Per Venezia - Tegen Venetië, Voor Venetië. Hij wist dat hij op tumult kon rekenen. Sterker nog: waarschijnlijk was de provocatie inbegrepen in de opdracht die Fabrica en Toscani kregen.

Want hoe is het anders te verklaren dat de goedgekeurde campagnefoto's amper aandacht krijgen, terwijl de tweeëntwintig afgekeurde ontwerpen de afgelopen week de wereld overgingen? Welke opdrachtgever laat zijn vuile was op zo'n manier buiten hangen?

Ik in elk geval niet, zou de burgemeester van Venetië zeggen. We mogen er rustig van uitgaan dat deze hele geschiedenis met afgekeurde ontwerpen georkestreerd is. Toscani weet als geen ander dat niets meer opwinding veroorzaakt dan (de schijn van) censuur. Vraag maar aan Kubrick, Cremer, Madonna, Mapplethorpe.

Dus maakte hij affiches waarop de zuurstokmeerpaaltjes van de stad in vrolijke gootsteenontstoppers zijn veranderd. Het is een subtiele verwijzing naar het open riool dat tegen de eilanden van Venetië klotst, net als het met de Venetiaanse leeuw bedrukte toiletpapier. En net als de dode rat die vlak onder het wateroppervlak dobbert; hetzelfde water waarin gevels van Venetiaanse huizen worden weerspiegeld, zodat geen mens zich in de lokatie kan vergissen.

Op het San Marco-plein wordt een vogelvriend onder de duiven bedolven, die voor zijn met voer gevulde hand geen oog hebben. Even verderop doen honden het op z'n hondjes. Toeristen scharrelen rond op de Riva degli Schiavoni, die met een dikke laag vuilnis is bedekt. Een - Japans? - bruidspaartje wordt, Venetiaanse Basiliek op de achtergrond, door fotografen belaagd. En bij een borstwering staan twee mannen te zoenen, innig verstrengeld in elkaars armen.

Schokkend? Dan is elke wandeling door Venetië een schokkende ervaring. Dan zou het imago van de stad geleden hebben onder films als Death in Venice of The Comfort of Strangers.

De met een gootsteenmeerpaal bedrukte T-shirts liggen inmiddels in de betere toeristenwinkel, naast de miniatuurgondels en de carnavalsmaskers. En het elk kwartaal verschijnende Benetton-blad Colors zal in nummer 33 uitgebreid aandacht aan de tumultcampagne besteden. Ongetwijfeld onder verwijzing naar de zeer idealistische bedoelingen die eraan ten grondslag liggen.

Een Toscani laat zich immers de wet niet voorschrijven. Zelfs niet door de burgemeester van Venetië.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden