Het ongemak van geld

Geld blijft een ongemakkelijk thema, en wel hierom

Geld is doorgaans een bron van vreugd, maar net zo goed van ongemak en frictie. Tussen vrienden en exen, en tussen overheid en burgers. Beide komen aan bod in deze special van Volkskrant Magazine, licht redacteur Esma Linnemann toe.

null Beeld Claudie de Cleen
Beeld Claudie de Cleen

In de film Friends with Money (2006) zit een groepje vriendinnen en hun echtgenoten in een Californisch restaurant te keuvelen over ongevaarlijke onderwerpen. Dan vertelt de steenrijke thuisblijfmoeder Franny dat ze van plan is geld te doneren aan de school van haar dochter. ‘Hoeveel?’, vraagt vriendin Jane snibbig. ‘Dat vraag je niet’, probeert echtgenoot Aaron Jane te corrigeren. ‘Ik mag dat wel, toch?’, zegt ze. ‘2 miljoen’, antwoordt Franny. Monden vallen nu open. ‘Aan die joodse zaterdagschool?’, zegt Jane. ‘Geef het dan aan Olivia’, maakt ze een gebaar naar de enige vriendin aan tafel die geen miljonair is. ‘Die werkt als schoonmaakster, en kan het wel gebruiken.’ ‘Ja-ane’, sist Olivia beschaamd. ‘Ik heb dat niet nodig, ik red mij prima.’ Een ongemakkelijk gevoel beklijft bij de kijker. Want waarom geven deze vrienden die arme Olivia niet gewoon wat geld, als ze het toch over hebben? En wat zou je zelf doen?

Omgaan met rijkere of armere vrienden: het is soms ingewikkeld. Ook ik heb weleens etentjes gehad in veel te dure restaurants, waar ik alleen soep en sla bestelde, terwijl mijn meer bemiddelde vriendinnen hun voor-, hoofd- en nagerechten wegspoelden met flessen chardonnay en Perrier-bronwater. Om dan aan het eind van de avond te horen te krijgen dat de rekening ‘gewoon door vieren wordt gedeeld’. De rollen zijn ook omgedraaid geweest: zo heeft mijn beste vriend jarenlang moeten aanhoren hoe geweldig leuk mijn vakanties naar Brazilië en Thailand wel niet waren, terwijl zijn salaris dat soort tripjes toen niet toeliet.

Praten over geld

Geld kan makkelijk een schaduw werpen over de hechtste relaties. Zelfs geld terugvragen gaat in de praktijk vaak gepaard met ingewikkelde morele afwegingen, zo beschrijft Doortje Smithuijsen over de opkomst van de ‘Tikkie’-cultuur, op pagina 24 in dit magazine.

Praten over geld doen Nederlanders nauwelijks. Zo gaf in een recente enquête van de Rabobank 39 procent van de ondervraagden aan dat zij financiële problemen of onzekerheden niet delen met vrienden of familie. Eerder onderzoek liet zien dat ruim 60 procent van de ouders nauwelijks met hun kinderen om tafel gaat over geldkwesties.

Er bestaat een hardnekkige mythe dat Amerikanen veel makkelijker praten over geld. Maar uit een enquête uit 2018 van financieel dienstverlener Capital Hill Group blijkt dat Amerikanen nog liever over huwelijksproblemen en geestelijke stoornissen praten, dan over geld. Ander onderzoek, van Fidelity Investments, wees uit dat 34 procent van de ondervraagde Amerikanen niet wist wat hun partner verdiende.

Het ongemak over geld komt in verschillende vormen en gradaties, legt antropoloog Caitlin Zaloom uit in het Atlantic-stuk Why So Many Americans Don’t Talk about Money. Kort gezegd: de rijke Amerikaanse bovenlaag schaamt zich voor zijn overvloed, terwijl de middenklasse het idee wil hooghouden van financiële onafhankelijkheid.

Relativeren

Ook in Nederland lopen schaamte- en schuldgevoelens over geldzaken langs sociaaleconomische lijnen. Wie de serie Schuldig heeft gezien, weet hoe financiële rampspoed vaak wordt doodgezwegen. Al in de eerste aflevering van de bekroonde Human-documentairereeks zien we hoe de Amsterdamse Ron en Ramona en hun kinderen uit huis worden gezet. Ramona wist als enige dat er een huurachterstand was, maar durfde het zelfs haar echtgenoot niet te vertellen.

De welgestelden lopen weer liever niet te koop met hun rijkdom, en relativeren liefst hun bezit door te praten over ‘pandjes’ en ‘bootjes’. Wie zijn rijkdom wel etaleert, krijgt al snel een ferme tik op de vingers. Zo werd Rachel Hazes overspoeld met negatieve reacties toen ze midden in de coronapandemie op Instagram een foto deelde van haar kerstinkopen bij Gucci en Burberry. Hoe durfde ze op te scheppen over haar luxeleventje, terwijl zoveel ondernemers een faillissement boven het hoofd hing?

Geld blijft een ongemakkelijk thema, en volgens de Zwitsers-Engelse filosoof Alain de Botton ligt dat ongemak beslagen in het feit dat we onszelf constant met elkaar vergelijken. Dat deden we niet altijd, de vergelijkingsmotor is pas echt gaan ronken na de industriële revolutie. In de Middeleeuwen lagen de verhoudingen volgens De Botton min of meer vast: je was óf boer, óf landheer, en niets kon daar veel verandering in brengen.

In de tegenwoordige samenleving zijn rangen en standen meer fluïde; iedereen kan alles worden, is de liberale mythe, en wie geen succes oogst, heeft dat grotendeels aan zichzelf te danken. Die eigen verantwoordelijkheid legt volgens De Botton de kiem voor statusangst: de vrees om achter te blijven in de ratrace.

Versobering

Ondertussen tekent zich een ontwikkeling af die lijkt te worden verstevigd door de pandemie: we groeien financieel verder uit elkaar. Uit een rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid blijkt dat de 10 procent minst verdienende huishoudens er al decennialang op achteruitgaat in Nederland. Oorzaak: de versoberingen van de uitkeringen, het wegvallen van het maatschappelijk middenveld. In het tot managementboek van het jaar uitgeroepen Fantoomgroei (2020) laten journalist Sander Heijne en onderzoeker Hendrik Noten op overtuigende wijze zien dat onze economie weliswaar blijft groeien in termen van bedrijfswinst, maar dat werkenden er amper iets van terugzien in hun portemonnee. Vitale sectoren als de zorg, het onderwijs en de politie werden uitgehold, het minimumloon steeg nauwelijks mee.

De grootste ongelijkheid zit in Nederland in het vermogensbezit: de rijkste 1 procent van de huishoudens bezit meer dan een kwart van al het private vermogen in Nederland, becijferde het CBS in april dit jaar. De huizenmarkt – zo’n beetje de belangrijkste plek om vermogen op te bouwen – is inmiddels zo oververhit dat iedereen zonder een flink bedrag aan eigen inleg feitelijk kansloos is, zo valt te lezen in het verhaal van journalist Floortje Smit, die als alleenstaande moeder van twee probeert een huis te kopen.

Kristie Rongen

De afgelopen jaren werd ook duidelijk hoe hardvochtig de overheid kan zijn voor burgers die toelagen en uitkeringen ontvangen. In het interview met Kristie Rongen, moeder van twee kinderen (pagina 14), valt te lezen hoe zij bijna onderdoor ging aan de ‘toeslagenaffaire’.

Nederland is misschien niet langer het polderland waar sociale partners er samen voor zorgen dat er én goed geld te verdienen valt, én niemand buiten de boot valt. Het is het land geworden waar mensen steeds meer geacht worden de eigen broek op te houden.

Verschil mag er natuurlijk zijn. Maar zoals vriendschappen onder druk staan als de een veel meer te besteden heeft dan de ander, zo kan ook een samenleving ook op drift raken door een groeiende kloof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden