Drie gidsen, één schrijver

Wie naar Israël gaat, kan besparen op reisgidsen. Drie gidsen zijn nagenoeg identiek qua inhoud. De andere gidsen hebben een eigen karakter, soms zelfs een raadselachtig karakter....

door Joep Auwerda

Een rare ontdekking: één en dezelfde auteur heeft voor drie verschillende uitgevers gidsen over Israel geschreven. Zijn producten: Israël (Kosmos reisgids, * 32,90) en Israël (Dominicus, * 34,90) en Israël, in de Verrekijker-serie van de ANWB (* 29,95, verschijnt over anderhalve week). De naam in de drie colofons: respectievelijk Ton van der Heijden, A.A.M van der Heijden en A. van der Heyden. De schrijver, een historicus, is inmiddels overleden - de ANWB-gids is voor negentig procent gebaseerd op een eerdere uitgave. Op de koopmansgeest van Van der Heijden kan iedere freelancer jaloers zijn, maar de keuzes van de uitgevers zijn minder goed te begrijpen.

Vera Wolf, redactrice bij uitgeverij Kosmos-Z & K, kent de ontstaansgeschiedenis van dit fenomeen niet. Die heeft zich voor haar tijd afgespeeld. 'Maar in principe is het de bedoeling dat auteurs exclusief voor ons werken. Het kan gebeuren dat een schrijver overstapt naar een andere uitgever en dat wij zijn oorspronkelijke gids in de verkoop houden, als die goed loopt.'

Wim Danse, de betrokken redacteur bij de ANWB, heeft niet zo'n moeite met de trilogie. 'We hebben Van der Heijden destijds expliciet gevraagd een oorspronkelijke versie te schrijven met eigen accenten. Bijvoorbeeld: let op niet betreden paden.' Danse heeft de drie gidsen nooit intensief met elkaar vergeleken, dus of de auteur in die opzet geslaagd is, kan hij niet vertellen.

Uit een bescheiden vergelijking tussen Kosmos en Dominicus blijkt dat Van der Heijden zichzelf waarschijnlijk niet letterlijk heeft overgeschreven. Het lijkt er eerder op dat hij van sommige zinnen de formulering heeft veranderd, terwijl de inhoud dezelfde is gebleven.

En dat inwonersaantallen van Jeruzalem (Kosmos 400 duizend en in Dominicus 500 duizend) ietwat uiteenlopen, heeft vast te maken met een verschillend uitgevoerde actualisering van de gidsen. Feit blijft dat één auteur nooit drie wezenlijk verschillende visies op Israël kan hebben en dat het niet nodig is alle drie de gidsen in de koffers te stoppen.

Ruth de Jong, een joodse journaliste, wist niet wat haar te wachten stond toen ze via mensenrechtenorganisatie B'tselem Amina ontmoette in het Palestijnse vluchtelingenkamp Deihisha in de buurt van Bethlehem. Ze had een verhaal gehoord over een joodse kolonist die net voor het hek van het kamp een lekke band had gekregen, schrijft ze in Te gast in Israël (Informatie Verre Reizen, * 12,50). Zijn angst werd bewaarheid: twee Palestijnen wrongen door een kleine uitgang en staken de weg over. Tijd om zijn pistool te pakken had de kolonist niet meer. De mannen boden aan te helpen bij het verwisselen van zijn band.

De Jong gaat zelf met de bus naar het kamp. De verkeerde bus, althans: geen Arabische. Ze voelt zich niet op haar gemak tussen de gelovige kolonisten. 'In de bus zoek ik langs de stoelen of ik een bekende ontdek. Het lijkt me heel pijnlijk als iemand me zou zien uitstappen op deze plek. Het zou verraad kunnen zijn.' Andere aardige stukken in Te gast in Israël gaan over het moderne kibboetsleven, een georganiseerde tocht op een kameel door de Negevwoestijn, een viering van barmitswa en experimentele dans in Tel Aviv. Het boekje is niet bedoeld als complete reisgids, maar bevat wel alternatieve informatie. Bijvoorbeeld over de Alternative Tourist Group (ATG), die reizen organiseert voor toeristen die in contact willen komen met Palestijnen, of over het CBI (Centrum ter Bevordering van de Import uit Ontwikkelingslanden) dat de Palestijnse toeristenindustrie steunt.

Wie een tijdje in een kibboets wil gaan werken, doet er goed aan Kibbutz volunteer (Vacation Work, * 37,30) aan te schaffen en op tijd met de voorbereidingen te beginnen. In de editie van 1990 stond nog dat het gemakkelijk was om in de periode september tot juni ter plekke werk in de kibboets te vinden. Uit de meest recente uitgave (van 1996) blijkt dat er tegenwoordig soms wachtlijsten van een maand zijn.

Gemiddeld besteden toeristen de helft van hun tijd in Jeruzalem. Israël, Handbook with the Palestinian Authority areas (Footprint, * 55,35), een zeer complete reisbijbel van 814 pagina's, besteedt bijna twintig procent van de ruimte aan de heilige stad voor joden, christenen en moslims. De gids verslaat alle andere: qua nauwkeurigheid en gedetailleerdheid. Een klein voorbeeld. Alle gidsen verhalen over de wensbriefjes die uit de Klaagmuur steken. Israël & the Palestinian Territories (Lonely Planet, * 37,50) en Reishandboek Israël (Elmar, * 34,50) geven het nummer (02-5612222) waarop wensen gefaxt kunnen worden. Employees van de 'Israëlische PTT' zorgen er dan voor dat de boodschap in de Klaagmuur gestoken zal worden.

Alleen de Footprint-gids tipt onder het kopje God goes on-line dat er ook via de website www.virtual.co.il electronisch gewenst kan worden.

Maar ook het grote verhaal over de geschiedenis van de Wailing Wall wordt in Footprint het meest compleet beschreven. Dat de Klaagmuur van 1948 tot 1967 (Zesdaagse Oorlog) niet bezocht mocht worden door joden, staat in alle gidsen. De gids van Elmar: 'Er speelden zich emotionele taferelen af toen in 1967 de eerste Israelische militairen tot de muur doordrongen.' Een eindje verderop: 'Het huidige plein langs de muur ontstond na 1967. Voor die tijd stonden hier tientallen huisjes, die men allemaal heeft gesloopt.'

Hoe werden de huisjes gesloopt? Lonely Planet: 'Onmiddellijk na de militaire actie werkten bulldozers de Arabische wijk tegen de grond.' Footprint weet ook de naam van wijk: Magharibi. De gids beschrijft als enige ook de strubbelingen rond de Klaagmuur die in de jaren twintig al gaande waren tussen joden en moslims.

Moslims waren bang dat de grondaankopen van zionisten in de buurt van de muur pogingen waren om Palestina over te nemen. Op Yom Kippoer in 1928 haalden Britse politiemannen - op verzoek van de Supreme Muslim Council - met geweld een scherm weg waarmee joden mannen en vrouwen bij de muur scheidden, zodat ze apart konden bidden. Een jaar later kwamen bij rellen over de muur 133 joden en 116 arabieren om.

De volledigheid van Footprint heeft ook een nadeel: de opmaak is oersaai. Kleine letters zijn slechts verluchtigd door zwart-wit-plattegrondjes.

Is Israël een veilige bestemming? Lonely Planet probeert de lezer al in de inleiding gerust te stellen. De bijbel verhaalt over bloedige strijd en tegenwoordig heeft CNN er bijna iedere avond een item over. Maar we kunnen ervan verzekerd zijn dat nare ervaringen in Israël en de Palestijnse gebieden 'bijna zeker beperkt zullen blijven tot koppen in de krant en televisie-verslagen'. Nog niet helemaal geruststellend. Verderop staat dat het doelwit van de aanslagen altijd de lokale bevolking is en dat toeristencentra nog altijd met rust zijn gelaten. Lonely Planet geeft concrete tips: de reiziger moet niet over hekken klimmen, zeker niet als er waarschuwingen voor landmijnen staan, zoals her en der in de Golan. In de Sinaï liggen ook nog landmijnen, 'al zeggen de lokale touroperators soms dat dat niet zo is'.

In Wegwijzer voor Israël met Zuid-Jordanië en de Sinaï (Sunflower, * 29,50), de gids met autotochten en wandelingen, wordt de wandelaars op het hart gedrukt om alleen in de Sinaï te wandelen als ze goed getraind zijn, een gids hebben ingehuurd en voldoende water meenemen. Ze moeten op de paden blijven. 'Dat laatste heeft een reden', staat er dreigend. We begrijpen dat we zonder moeite dagenlang kunnen verdwijnen, maar het woord landmijn is niet te vinden.

Reishandboek Israël van Elmar is een beetje bangelijk uitgevallen en raadt een individueel bezoek aan de westelijke Jordaanoever en de Gazastrook 'op dit moment af'.

Verder nog:

Israël Insight Guide (Cambium, * 45,-): veel prachtige kleurenfoto's, gedegen informatie. Elat Mountains, routekaart voor wandelingen (Israël Trails Committee, * 35). Israël, reis- en routegids (Polyglott, * 11,90): beknopt, maar goed (al had Jeruzalem meer ruimte verdiend dan twaalf en een halve pagina). Israël, excursies naar Jordanië, Nelles guide (Het Spectrum, * 32,50).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden