Als een worm op een splinter

De Middellandse Zee is een eeuwige bron van geluk en tragiek, romantiek en ontnuchtering. Henk Driessen schreef over metaforen van het goede leven en vakantiegangers tussen aangespoelde lichamen....

Het idee een zee te kiezen als uitgangspunt voor een boek over mensen en culturen ligt voor de hand als het over de Middellandse Zee gaat. De oude Griekse dichter Homerus was de eerste die de zee als onderwerp en enscenering ontdekte voor zijn epos over de rondzwalkende en geplaagde held Odysseus. Het landschap van de zee met zijn verlokkingen en gevaren, met de beloften van de overkant en de verraderlijkheden van de reis er naar toe, vormt inderdaad een passend decor voor verhalen over mensen.

Henk Driessen, cultureel antropoloog, wordt al meer dan dertig jaar gefascineerd door de Middellandse Zee. Hij heeft zijn notities uit literatuur, kranten, films, poëzie, en eigen reizen en onderzoek in dit boek samengebracht. De zee blijkt een onuitputtelijke bron van geluk en tragiek, schoonheid en afgrijzen, romantiek en ontnuchtering, leven en dood.

Eerst is er de verbindende zee die transport en communicatie tussen verschillende culturen mogelijk maakt, al is dat soms ten koste van een hoge prijs. De reiziger voelt zich op de volle zee ‘als een worm op een splinter’, zoals een Arabische schrijver ooit opmerkte. De Middellandse Zee was tegelijkertijd de grens en de toegangspoort tussen drie continenten; het toneel van handel, reizen en oorlog.

Dan volgt een fascinerend hoofdstuk over havensteden: Athene-Pirraeus, Istanbul, Beiroet, Algiers, Alexandrië, Marseille, Barcelona, Napels, Tunis. Havensteden zijn anders dan de steden in het binnenland vanwege hun ‘doorlaatbaarheid’. Ze zijn kosmopolitisch en vormen symbolische grenzen. Ze herbergen marginale lieden zoals zeelui, prostituees, smokkelaars, gokkers en avonturiers. Er ‘gebeurt’ van alles; de zee spoelt er zijn schatten en zijn wrakhout aan.

Een hoofdstuk over de ‘voedende zee’ beschrijft hoe sinds mensenheugenis vissers hun voedsel in de zee hebben gevonden en hoe de visserij veranderd is onder invloed van economische en ecologische ontwikkelingen, politieke verschuivingen en technologische vernieuwingen. De meest opmerkelijke visserij was misschien die op sponsen in de Turkse en Griekse wateren. Jongens en mannen doken tientallen meters diep naar hun buit met geen ander hulpmiddel dan hun eigen longen. Hun ‘heldendaden’ vormden een bron van inspiratie voor ballades over de hardheid van het leven en voor lofzangen op de mannelijkheid.

Geleidelijk werden de vissers met hun gebruinde bovenlijven ontdekt als de personificatie van de schoonheid en vitaliteit van het mediterrane gebied. De romantische verbeelding van het leven rond de Middellandse Zee en het snel groeiende (massa)toerisme hebben vandaag de dag alles wat groeit en bloeit in en rond de zee gekaapt en tot object van esthetische bewondering, verpozing en consumptie gemaakt. De vissers vangen nu toeristen, en de processies op het strand, ooit voor een behouden thuisvaart van de vissers, worden nu gehouden tot vermaak van de fotograferende bezoekers. Alles wordt getransformeerd in wat Driessen ‘een metafoor van het goede leven’ noemt.

Een bedriegelijke metafoor. Het is op zijn zachtst gezegd bittere ironie dat uitgerekend op het hoogtepunt van de toeristische inkapseling van de Middellandse Zee deze het toneel is geworden van onnoemelijk menselijk leed.

‘Naar een stad in het Noorden vertrek ik om te werken, ik liet mijn leven tussen Ceuta en Gibraltar.’ Een regel uit een lied over de clandestiene passage van talloze Afrikanen over de Middellandse Zee.

De ‘verslindende zee’ is ongetwijfeld het grimmigste hoofdstuk van het boek. Het beschrijft de wanhoop en roekeloosheid van duizenden jonge mannen die de oversteek naar het beloofde land Europa ondernemen, vaak vergeefs, vaak ook ten koste van hun eigen leven.

De pijnlijke ontmoeting tussen vakantiegangers en aangespoelde lichamen is op vele foto’s vastgelegd. Driessen verwijst naar een fotoserie van de Spaanse fotograaf Javier Bauluz. ‘Zij tonen het aangespoelde lichaam van een jonge zwarte man. Tien, vijftien meter verderop zit een jong toeristenpaar onder een parasol. Twee politiemannen spreiden de schamele bezittingen van de drenkeling in het zand uit: een cd van Bob Marley, een paar familiekiekjes, een foto van de paus, kam en haarborstel, een handdoek, tandenborstel, enkele bankbiljetten en een oprolbare centimeter.’

Wat blijft hangen van deze collage van beelden en verhalen is het dubbele gezicht van de Middellandse Zee: de weldadigheid van het zonovergoten goede leven tegenover de zinloosheid en wreedheid van het lot van bootmigranten.

De odyssee die deze helden ondernamen zou zelfs voor de oude Homerus een zware opgave zijn geweest.Sjaak van der Geest

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden