Schepen in een storm, olieverf op paneel, 47 x 71 cm, 1618, gesigneerd op het stuk drijfhout links onderin: 'I P C'.
Schepen in een storm, olieverf op paneel, 47 x 71 cm, 1618, gesigneerd op het stuk drijfhout links onderin: 'I P C'. ©

Uitzonderlijke aankoop: Frans Hals Museum slaat toe na jaren azen op schilderij Porcellis

Het Frans Hals Museum aaste er al jaren op, en nu is het gelukt: de aankoop van een zeestuk van de Vlaams/Nederlandse zeeschilder Jan Porcellis (1584-1632). Schepen in een storm (1618-22) toont een lucht waarvoor het woord 'onheilszwanger' is uitgevonden en golven als ijsbergen en drie, vier, vijf vluchtende schepen waarvan er eentje op het punt staat tegen een rots te pletter te slaan - of niet.

Het schilderij werd door het Haarlemse museum overgenomen van een Duitse verzamelaar voor €800.000,-. Porcellis-expert en voormalig directeur van het J. Paul Getty Museum (Los Angeles) John Walsh noemt de staat en de kwaliteit van het werk verbazingwekkend goed.  

De aankoop is dan ook uitzonderlijk, verklaart Walsh: 'Een goede Porcellis komt zelden op de markt. De afgelopen twintig jaar is dat misschien vier, vijf keer gebeurd. De reden is de schaarste aan beschikbaar werk. Porcellis stierf relatief jong en produceerde niet gek veel. Zijn hele oeuvre telt slechts rond de zestig schilderijen.' In Nederland bezitten ook Museum Boijmans van Beuningen, De Lakenhal, Het Rijksmuseum en het Mauritshuis geschilderd werk van Porcellis.

Schepen in een storm belichaamt volgens Walsh een stilistisch omslagpunt in Porcellis' oeuvre. De kleurrijke, drukke en informatieve stijl van Porcellis' leermeester Hendrik Vroom heeft plaatsgemaakt voor een minder narratieve, meer sferische manier van schilderen. Ook het formaat van het paneel, ­relatief klein voor een zeestuk, en de manier waarop Porcellis de golven afbeeldt wijken volgens Walsh af van diens vroegere werk en van dat van eerdere marineschilders: 'De golven ogen minder stijf dan voorheen; meer als echt water.' 

Sterke symboliek

Het schilderij waarschuwt tegen hoogmoed

Porcellis-expert John Walsh

Onder Porcellis tijdgenoten bleven zulke werken niet onopgemerkt. Stadshistorieschrijver Samuel Ampzing roemde Porcellis als 'de grootste constenaer in schepen'. Schilders-biograaf Samuel van Hoogstraten prees hem als 'dien grooten Raphel in 't zeeschildren'. Rembrandt en Van Everdingen bezaten zijn schilderijen. Landschapschilders na hem, onder wie Jan van Goyen, vonden in hem een voorbeeldfiguur. Walsh: 'De hele monochrome schildertraditie kan in zekere zin op Porcellis worden teruggevoerd. Ook de kamers met drinkende burgers. Ook de stillevens.'

Schepen in een storm wordt volgens Walsh gekenmerkt door sterke symboliek: 'De zee is de natuur en voor zeventiende-eeuwse schilders was de natuur: God. Aan diens kracht, zo laat het schilderij zien, ontsnap je niet. Je kunt schepen bouwen, je kunt de wereld bestieren, maar vroeger of later komt er een storm die je wegblaast. Het schilderij waarschuwt tegen hoogmoed.'

Deze aanwinst onderstreept dat Haarlem aan het begin van de Gouden Eeuw een epicentrum van artistieke vernieuwing was

Museumdirecteur Ann Demeester

Het werk vult een gat in de collectie van het Frans Hals Museum. Dat bezat tot nu toe wel stukken van andere Haarlemse  zeeschilders, maar nog niet van Porcellis. Directeur Ann Demeester: 'Deze aanwinst onderstreept dat Haarlem aan het begin van de Gouden Eeuw een epicentrum van artistieke vernieuwing was waar grote omwentelingen in de schilderkunst plaatsvonden.'

Dat het straks uitgerekend in Haarlem hangt lijkt toepasselijk. Het was in die stad dat Porcellis in de leer ging bij die andere roemruchte zeegeschilder, Hendrik Vroom, het was daar dat hij zich tussen 1622 en 1624 als zelfstandig kunstenaar vestigde; het was daar ook dat de schilder wellicht Schepen in een storm schilderde. Walsh: 'Het is dezelfde periode. Het zou goed kunnen.'