Afgebroken flats in de Bijlmer.
Afgebroken flats in de Bijlmer. © Sergio Felter

Reinier de Graaf vertelt openhartig in zijn nieuwe boek 'hoe het echt is om als architect te werken'

Boek - Four Walls and a Roof

Het huis als investering in plaats van woning is de schuld van de bouwkunst, volgens Reinier de Graaf. Partner van bureau OMA roept architecten op uit hun kunstenaarsrol te stappen.

In haar beroemde roman The Fountainhead (1943) schiep de Russisch-Amerikaanse schrijfster Ayn Rand de ideale architect: Howard Roark. Visionair, creatief, onconformistisch: een kunstenaar die de wereld vormt zoals hij dat wil.

Gruwelen

Reinier de Graaf
Four walls and a Roof - The Complex Nature of a Simple Profession
Harvard University Press
€33,35

Rands held is niet meer wat hij geweest is. Veelzeggend zijn de recente uitspraken van politicus Thierry Baudet (Forum voor Democratie) en de Volkskrant-columnist Bert Wagendorp. Baudet vertelde in een interview met het AD dat hij gruwelt van de moderne architectuur in zijn thuisstad Rotterdam. Hij wijst architect Rem Koolhaas - de Howard Roark van onze tijd - aan als schuldige: 'de grootste misdadiger tegen de menselijkheid'. Wagendorp vond die bewoordingen te ver gaan, maar schaarde zich wel achter Baudet; hij vindt Koolhaas 'ook al jaren een gevaar voor elke binnenstad'.

Je zou verwachten dat architecten de opiniepagina's bestormen om hen ervan te overtuigen dat ze het mis hebben, en dat architectuur wegen naar een betere, mooiere wereld opent. Maar nu komt uitgerekend architect Reinier de Graaf, partner bij Koolhaas' bureau OMA, met een boek dat dit beeld van het vak aan gruzelementen slaat.

Een huis is, in de westerse wereld althans, allang niet meer alleen een dak boven je hoofd

Stijgende huisprijzen

In Four walls and a Roof - The Complex Nature of a Simple Profession vertelt De Graaf openhartig en met gevoel voor humor 'hoe het echt is om als architect te werken'. Het boek is een verzameling essays, verdeeld over zeven hoofdstukken, die elk een 'mythe rond het vak' behandelen, of eigenlijk: ontkrachten.

De architect een autoriteit? In Dubai hebben ze nog nooit van OMA gehoord. 'How is Denmark?', is de eerste vraag die een Arabische sjeik, De Graafs opdrachtgever, stelt. Hij wil een nieuwe stad in de woestijn bestellen, die tot bloei moet komen met hulp van een nieuwe Russische uitvinding: een regenmachine. Bouwen voor de goede zaak? In De Graafs dagboeknotities proef je de vertwijfeling. Het plan wordt uiteindelijk niet uitgevoerd, wat geldt voor 80 procent van de ontwerpen waaraan hij heeft gewerkt. Vooruitgangsgeloof? Een kennis vraagt waarom De Graaf überhaupt zo lang heeft gestudeerd; is architectuur niet in de basis 'four walls and a roof'?

Een huis is, in de westerse wereld althans, allang niet meer alleen een dak boven je hoofd; het is ook een middel om (over)waarde te creëren. Zie hoe de economie aantrekt, puur door de stijgende huizenprijzen. Verlekkerd zien huiseigenaren de WOZ-waarde stijgen, terwijl ze hun spaargeld (waarop je nauwelijks nog rente ontvangt) parkeren in een tweede woning.

Summum van moderniteit

De puzzelstukjes vielen op hun plaats toen De Graaf het boek Kapitaal in de 21ste eeuw (2013) van de Franse econoom Thomas Piketty las. 'Zijn analyse van inkomens- en vermogensverdelingen maakt de geschiedenis van de architectuur in de 20ste en 21ste eeuw verklaarbaar.' Piketty onderscheidt twee grootheden: inkomen uit vermogen en uit arbeid. 'Als de eerste hoger is, neemt de ongelijkheid tussen mensen met kapitaal en mensen die werken voor hun geld toe. Hij signaleert ook dat in een periode van de 20ste eeuw, grofweg tussen 1920 en 1989, onder druk van oorlogen en politiek de inkomsten uit arbeid hoger waren. Dat was de periode van de emancipatie en de progressieve architectuur.'

De foto op de kaft toont hoe makkelijk die architectuur van gedaante en boodschap is te veranderen. We zien een traditioneel huis met een puntdak, zoals een kind het zou tekenen. 'Dit was ooit het summum van moderniteit', zegt De Graaf. 'Het staat in het voormalige Oost Duitsland, dat onder het communistische regime uitgroeide tot de bakermat van de plattenbau. Later werden die sociale huurflats, net als in de Amsterdamse Bijlmer, massaal afgebroken. Dat ging heel makkelijk met die prefab bouwsystemen. En wat denk je dat ze daarna met de betonnen elementen deden? Juist: gewoon weer traditionele huizen bouwen. Kap erop, stuukwerk op de gevel, klaar.'

Sobere bouwstijl

De eerste stap naar een oplossing is erkennen dat er een probleem is

De Graaf

De Graaf vroeg zich af: als de 20ste eeuw een anomalie was, waren de idealen uit die tijd dat dan ook? 'Het modernisme in de architectuur ging over rationeel ontwerpen en industrieel bouwen, zodat een huis goedkoop gemaakt kon worden, en mensen geld konden uitsparen om hun kinderen naar de universiteit te sturen. Nu bouwen we nog steeds goedkope huizen, maar we verkopen ze duur. Dezelfde sobere bouwstijl staat in dienst van winstmaximalisatie, in plaats van het creëren van meer ruimte. De architect is medeplichtig aan het bewerkstelligen van het tegengestelde doel waarvoor de moderne architectuur was uitgevonden.' Het verklaart volgens hem de wrok jegens architecten.

Wat moet er veranderen? De Graaf: 'Ik heb geen oplossing. De eerste stap naar een oplossing is erkennen dat er een probleem is. Het boek is een oproep aan architecten om uit hun kunstenaarsrol te stappen, en meer nieuwsgierigheid te tonen. Als je de wereld wilt veranderen, zul je die wereld eerst - in de meest brede zin - moeten kennen.'

Omgekeerd geldt: als de maatschappij de architectuur mede vorm geeft, dan dragen burgers en bestuurders ook verantwoordelijkheid voor het aanzien en functioneren van onze steden. Toeval of niet: na de boekpresentatie in het Amsterdamse Pakhuis De Zwijger liep hij Baudet in de hal tegen het lijf. 'Ik heb hem meteen een exemplaar meegegegeven.'

Reinier de Graaf

Reinier de Graaf (Schiedam, 1964) is architect en sinds 1996 partner bij het Office for Metropolitan Architecture (OMA). Hij is verantwoordelijk voor projecten in Europa, Rusland en het Midden-Oosten en werkte in Nederland onder meer aan wolkenkrabber De Rotterdam, het Timmerhuis Rotterdam en het hoofdkantoor van G-star in Amsterdam. De Graaf schreef eerder voor The Huffington Post en het Britse vakblad Architectural Review. Four walls and a roof is zijn eerste boek.