Duikers met vondsten uit het wrak van Capistello, een schip dat in de 3de eeuw v. Chr. verging in Siciliaanse wateren. De voorwerpen gaan terug naar Sicillië.
Duikers met vondsten uit het wrak van Capistello, een schip dat in de 3de eeuw v. Chr. verging in Siciliaanse wateren. De voorwerpen gaan terug naar Sicillië. © Allard Pierson Museum/SDBCEADM

Allard Pierson geeft duikschat terug aan Sicilië

'Het gaat om de ethische kant van de zaak'

Archeologiemuseum Allard Pierson stuurt Siciliaans aardewerk terug naar Italië. Gekocht in de jaren tachtig, maar binnenkort verscheept. 'Het gaat om de ethische kant van de zaak.'

De Universiteit van Amsterdam gaat 37 archeologische stukken teruggeven aan Italië. De objecten werden in 1982 door het Allard Pierson Museum, het archeologisch museum van de UvA, aangekocht van een privépersoon uit België, maar nu blijken ze onderdeel uit te maken van Siciliaans erfgoed.

Het gaat om 36 kommen, fragmenten van Campaans aardewerk en een stuk van een opgedoken anker. De objecten zijn minstens 2000 jaar oud en afkomstig van het zogenaamde Capistello-wrak, uit de noordoostpunt van de zee bij Sicilië, zo blijkt uit onderzoek.

Opmerkelijk

We wisten domweg niet dat ze van het Siciliaanse wrak afkomstig waren

De ontdekking werd gedaan bij de voorbereidingen op de tentoonstelling Sicilië en de zee, dat tot april 2016 in Amsterdam is te zien. 'Tot voor kort lagen deze onderdelen opgeslagen in ons depot', zegt Steph Scholten, directeur Bijzondere Collecties van de UvA. 'In de jaren tachtig was er nog nauwelijks regelgeving voor het uitwisselen van archeologische vondsten. En we wisten ook domweg niet dat ze van het Siciliaanse wrak afkomstig waren.'

De vrijwillige teruggave is opmerkelijk, aangezien de Nederlandse overheid nog geen steun verleent aan de UNESCO-conventie uit 2001. Deze conventie moet onder meer het 'cultureel erfgoed onder water' beschermen tegen schatduikers en bergers. Nederland staat daarmee anno 2015 nog steeds voor de vrijheid in de wateren en het museum is dus niet verplicht de spullen terug te geven. 'Toch kunnen we stellen dat de objecten niet aan ons toebehoren. Daarom gaan ze na de expositie naar Italië', zegt Scholten.

Francesco Azzarello, ambassadeur van Italië in Den Haag, spreekt van een 'zeldzaam gebaar' in de museumwereld. 'Hoe vaak moeten we niet jarenlang onderhandelen om stukken terug te krijgen waar Italië recht op heeft? Het Allard Pierson Museum geeft een voorbeeld aan de rest van de wereld door zelf met dit voorstel komen.'

Voldongen feit

Scholten is niet bang dat ongevraagd retourneren van erfgoedstukken de rest van de collectie van Allard Pierson in gevaar zal brengen

Welke waarde het Siciliaanse aardewerk vertegenwoordigt, is niet bekend. Scholten: 'We hebben het niet laten taxeren, maar ik schat eerder duizenden dan honderdduizenden euro's.'

Scholten is niet bang dat ongevraagd retourneren van erfgoedstukken de rest van de collectie van Allard Pierson in gevaar zal brengen. 'In 99,9 procent van de gevallen hebben wij geen discussie over het legitiem eigenaarschap. Veel objecten kregen wij vóór 1970 in bezit. Internationaal is min of meer geaccepteerd dat aankopen van voor die tijd een voldongen feit zijn en het museum dan legaal eigenaar is. Een aantal uitzonderingen daargelaten.'

Ook ziet hij geen problemen met de zogenoemde LAMO-richtlijn, de onlangs aangescherpte museumcode die het afstoten van collectiestukken slechts toestaat onder uiterst strenge voorwaarden. 'Je moet bijvoorbeeld goed weten waar het stuk vandaan komt en wie de eigenaar is. Een college moet dan instemmen met het afstoten. In dit geval is het niet zo dat de stukken niet meer in de collectie passen. Deze bodemvondsten hadden niet verhandeld mogen worden, omdat het Italiaans erfgoed is. Het gaat dus om de ethische kant van de zaak.'

Krimgoud

De UvA heeft vaker te maken met kwesties rond teruggave van historische voorwerpen. In 2009 gingen bijvoorbeeld al eens gestolen (en door het museum van een Britse handelaar gekochte) 18de-eeuwse tekeningen terug naar het Natuurhistorisch Museum in Madrid.

Vorig jaar raakte het Allard Pierson verzeild in een twist over stukken uit de tentoonstelling De Krim, Goud en Geheimen van de Zwarte Zee. Na de Russische annexatie van het schiereiland eisen zowel Oekraïne als vier musea op de Krim het uitgeleende 'Krimgoud' op. Het Amsterdamse museum besloot de stukken voorlopig zelf te houden uit vrees voor schadeclaims en in afwachting van een rechterlijk oordeel.

Veel wil Scholten daar niet over zeggen. 'Maar het Krimgoud is volstrekt zeker niet van ons. We weten alleen niet wie het wel toebehoort. Was de situatie maar zo duidelijk als bij de Siciliaanse stukken.'

Opgedoken

Stenen kruiken, kommen, marmeren beelden en diverse oorlogswapens: allemaal opgedoken. In de expositie Sicilië en de zee. Duik in het verleden vind je stukken terug uit eeuwenoude scheepswrakken rondom de Middellandse Zee. Door de diversiteit aan vondsten en objecten maakt de bezoeker een lange reis door de cultuurgeschiedenis van Sicilië. In de aankomsthal een fotovoorstelling van de Italiaanse Sara Prestianni over bootvluchtelingen die aanspoelen op Lampedusa. Aan het eind van de gang vind je de aparte vitrine, waar het aangekochte aardewerk is te zien. De tentoonstelling reist na Amsterdam door naar Oxford, Kopenhagen, Bonn en Palermo.


Op Reis

De nog te retourneren stukken zijn tot en met 17 april te zien in het Allard Pierson Museum in Amsterdam. De tentoonstelling Sicilië en de zee - Duik in het verleden reist na Amsterdam door naar Oxford, Kopenhagen, Bonn en Palermo.