Linkerhandschoen aan de rechterhand Nieuwe biografie over Anna Achmatova te schematisch van opzet

De mooiste, meest elegante biografie van de Russische dichteres Anna Achmatova is die van Amanda Haight, uitgegeven door de Oxford University Press in 1976....

De moderne Russische poëzie was in het Westen nog amper vertaald. Het beeld dat men zich halverwege de jaren zeventig begon te vormen van de cultuurperiode die door Achmatova werd vertegenwoordigd, berustte in hoofdzaak op de memoires van Nadjezjda Mandelsjtam, die toen net waren vertaald. Elke aanvulling daarop appelleerde automatisch aan de fascinatie en ontzetting waarmee de literaire geschiedenis van de Sovjet-Unie, boven- en ondergronds, door westerse lezers kon worden ontdekt.Anna Akhmatova - A Poetic Pilgrimage, zo heette het boek van Haight. Anna Akhmatova - Poet and Prophet is de meer geaffecteerde titel die gekozen is door Roberta Reeder, de Amerikaanse slaviste die in 1990 een tweedelige Engelstalige uitgave van Achmatova's poëzie verzorgde. Haar boek is ruim drie keer zo dik als dat van haar voorgangster, haar bibliografie vijftien keer zo omvangrijk, maar haar visie op het oeuvre van de dichteres is een stuk minder eigenzinnig. Het is ook nog maar de vraag of de bijbelse functieherwaardering van pelgrim tot profeet door Reeder's boek in alle opzichten wordt gerechtvaardigd.Het profetische is, sinds Aleksandr Poesjkin in 1826 over dat thema een gedicht schreef, een steeds terugkerend gezichtspunt in de Russische poëzie. Er zou een demarcatielijn getrokken kunnen worden tussen profetische figuren als Blok, Bjely, Majakovski en Mandelsjtam en Brodski aan de ene kant, en, daartegenover, dichters die hun rol aanzienlijk bescheidener hebben gedefinieerd: Fjet en Tjoettsjev voor de negentiende, Chodasevitsj en Achmatova voor de twintigste eeuw. Die tweede categorie onderscheidt zich door een ontbreken van lawaai, door een hang naar eenvoud, ter compensatie van de vrees dat de poëzie anders te snel verkeerd kan worden begrepen. Het profetische wordt bij Achmatova ook eerder ontkend. Letterlijk soms, zoals in een gedicht uit de jaren dertig, waarin ze zegt geen profetes te willen zijn, aangezien ze ook geen gedichten zal schrijven waarin het geluid van gevangenissen doordringt. Als er bij Achmatova behoefte is aan een oudtestamentische identificatie, dan is deze eerder tot stand gebracht met de vrouw van Lot, 'die van haar leven afstand deed voor één enkele blik'.Voor een profetische geaardheid zijn noch in het werk, noch in de persoon van Achmatova fundamentele motieven te vinden. Reeder vermeldt uiteraard het bekende verhaal dat Achmatova al op jonge leeftijd ervan overtuigd was dat ze beroemd zou worden, en dat ze wist dat er in Rusland plaquettes zouden worden bevestigd op de huizen waar zij gewoond had. De schrijfster laat niet na het principiële en trotse in Achmatova's karakter te accentueren, zoals ze ook, terecht, Achmatova's overlevingsdrang bespreekt en haar inspanningen om de Russische taal te redden van elke invloed die het misdadige regime daarop zou kunnen doen gelden. Niettemin ontbreekt er iets wezenlijks aan Reeder's verbeeldingskracht - het is alsof ze meer vertrouwen stelt in haar bronnen en voetnoten, dan in haar vermogen om Achmatova aan de lezer te laten zien.Al in een betrekkelijk vroeg gedicht, uit 1915, doet Achmatova een uitspraak die elke biograaf de schrik om het hart moet slaan. 'Er loopt een heilige lijn door de nabijheid van mensen, die niet door liefde of passie kan worden overbrugd.' Wie daar toch naar streeft, schrijft ze, wordt krankzinnig en wie er uiteindelijk in slaagt wordt geslagen met verdriet. 'A great insight into human relationships', noteert Reeder, met het laconisme van iemand die zich niet uit het veld zal laten slaan. Niettemin moet ze vooral het wijkende in Achmatova's persoonlijkheid hebben gevoeld. Op het moment dat de biograaf naderbij komt, wordt de onzichtbare grens tussen haar en het onderwerp taaier, alsof Achmatova de beschikking heeft over een afweermechaniek dat in de meest diverse situaties kan worden ingezet.Dat mechaniek lijkt ook elke keer anders te werken. In haar reacties op de dood van vrienden of collega-dichters, in haar verering, handelt zij in het ene geval totaal anders dan in het andere. Haar intense verdriet bij de dood van Blok, haar sterk vertraagde emoties na de executie van haar echtgenoot Nikolaj Goemiljov door de geheime politie, haar plotselinge voorzichtigheid als haar zoon Ljev is teruggekeerd uit het strafkamp - het is alsof ze per keer een ander systeem heeft gevolgd, zoals bij militair berichtenverkeer waar om de zoveel tijd de code wordt veranderd.Het is die typische, onbenoembare Achmatova-verwarring, die ook in haar vroegste werk al aanwezig is - bijvoorbeeld in de eerste strofe van het 'Lied van de laatste ontmoeting', geschreven in Tsarskoje Selo in 1911: 'Mijn borst was hopeloos verkild,/ Maar mijn voetstappen waren licht./ Aan mijn rechterhand deed ik/ De handschoen van mijn linkerhand.' Men kan zoiets, met Reeder afdoen als 'a troubled state of mind', maar daar is vrijwel niets mee gezegd. De Russische dichter Anatoli Najman noteerde een paar jaar geleden in zijn herinneringen dat Achmatova er patent op had alles binnenstebuiten te halen, maar van dat soort speculaties lijkt Reeder niets te moeten hebben. Op dezelfde manier slaagt zij er ook niet werkelijk in Achmatova te portretteren onder de meest verdovende omstandigheden, de Stalinistische terreur, het beleg van Leningrad tijdens de oorlog, het publiceerverbod en de nieuwe stroom van verdachtmakingen die zij onmiddellijk na 1945 kreeg te verwerken.Reeders enige alternatief heeft bestaan uit het onvermoeibaar bij elkaar organiseren van de meest uiteenlopende documenten, afkomstig van mensen die Achmatova beter of slechter hebben gekend. Haar angst om daarbij ook maar het kleinste getuigenis over het hoofd te zien maakt dat ze hetzelfde verhaal soms twee keer vertelt, waardoor het lijkt alsof je een overhemd uit de verpakking haalt en er blijken drie mouwen aan te zitten. Je ziet het woud van systeemkaartjes voor je. Zelfs uit haar vergissingen (ze denkt dat Mozart's librettist La Ponti heette, en dat Candide een aanval is op Lessing) stijgt onverbiddelijk de geur op van tempobeurs en twee-fasenstructuur.Roberta Reeder: Anna Akhmatova - Poet and Prophet.St. Martin's Press, import Van Ditmar, ¿ 42,65 (pocket), ¿ 65,60 (gebonden).