Kiezels op het dak van de BVD

De houten poffertjeskraam op het Malieveld, geliefd bij medewerkers van geheime diensten, is verdwenen. Maar in Den Haag staan nog tal van huizen en gebouwen, waar ooit spionnen hun onderkomen hadden....

JAMES BOND in Den Haag? Voor het GRU-hoofdkantoor in de Haagse Paleisstraat staat een auto van PTT-Telecom. In de groene bestelwagen houden agenten met richtmicrofoons en lange lenzen het karakteristieke gebouw - toren, hoge ramen - in de gaten. Toepasselijke reclameboodschap op de zijkant van de auto: 'Nu slechts 50 cent per inschakeling.' Flauwekul natuurlijk, opgewonden gedachten die in een lauwe Ludlum thuishoren. De gids Duister Den Haag, wandelingen langs spionage-adressen meldt immers dat in dit herenhuis, Paleisstraat nummer 10, de GRU, de militaire missie van de voormalige Sovjet-Unie was gevestigd. Wat er nu in het huis gebeurt, meldt de gids niet. Maar die auto is gewoon van eerbare telecommunicatie-beambten die verderop een kabel leggen.Of toch niet? Net op het moment dat we langslopen, gaat de voordeur van het pand open. Twee, onmiskenbaar Slavische types stappen de tuin in, een grote zwarte bouvier in hun spoor. Ze praten met elkaar, kijken in onze richting. We willen wat vragen, maar dan gaat de deur al weer dicht. Achter het huis staat een reusachtige satellietschotel. In de open garage naast het huis is een blauwe Mercedes, nummer CD-20-35, geparkeerd.'Heb je contacten?', vraagt Tomas Ross, metgezel en gids door 'duister' 's Gravenhage, 'dan moet je dat kenteken eens natrekken. Weet je meteen welke Russische instantie hier nù is gevestigd.'Thrillerschrijver Tomas Ross, echte naam Willem Hogendoorn, met vaak de BVD en Den Haag prominent in zijn boeken, is gepokt en gemazeld in het onthouden van nummerplaten. Zijn vader was een der eerste agenten bij de BVD, eind jaren veertig. Wanneer de familie een ritje met de auto ging maken, klonk het vaak vanaf de bestuurdersplaats: 'Onthoud dat nummerbord'Een èchte wandelgids is het niet, maar 'Duister Den Haag' is als zodanig wel te gebruiken. Het boekje bevat geen beschrijvingen van flora en fauna, maar voert langs historische plekken waar in een niet al te grijs verleden in Den Haag spionage èn - dus - contraspionage werd bedreven.Het idee ontstond, schrijft samensteller Bob de Graaff, 'zoals veel goede dingen, tijdens een borrel'. Het glas werd geheven door leden van de Stichting Inlichtingen Studies Nederland (NISA), die (academisch) onderzoek doet naar de werkwijze van overheids- en particuliere instellingen die zich bezighouden met intelligence, counterintelligence, security en verwante activiteiten.De Graaff: 'Onder het ophalen van herinneringen bracht een van de aanwezigen een bepaalde locatie uit de geschiedenis van de Nederlandse contraspionage in herinnering. Dit lokte de opmerking uit dat in Londen regelmatig tochten langs zulke plekken uit de roemruchte Britse spionagegeschiedenis worden georganiseerd. Voor Washington D.C. bestond al een gids, waarin zelfs de gerechten werden vermeld die befaamde spionnen hadden gegeten.'Dat moest in Den Haag ook kunnen, meenden de leden van de stichting. 'En zo wandelde op een zonnige dag in september een gezelschap zonder regenjassen door de hofstad. Aan het eind van de middag stelde de verzamelde groep vast dat dit genoegen toch niet aan de rest van Nederland onthouden mocht worden.'We beginnen de wandeling buiten het bereik van de gids. Ross wil eerst naar Scheveningen, naar de Badhuisweg nummer 64. 'Daar woonden wij, direct na de oorlog.' De naam van het huis luidt nog steeds Piacère. De Hogendoorns bewoonden de eerste en tweede verdieping, in het souterrain was een kantoor van de Bureau Nationale Veiligheidsdienst (voorloper van de BVD) gevestigd. 'Er werkten, geloof ik, zes man.'Ross' vader, inspecteur bij de politie en in de oorlog in het verzet op Goeree-Overflakkee, werd meteen na de bevrijding gevraagd te komen werken voor de nieuwe dienst, die zich vooral richtte op het opsporen van foute vaderlanders en het zoeken naar verdwenen joods kapitaal. Stalin kwam pas later op het programma.Het huis staat er nog ('in mijn herinnering was er ook een geheime binnendeur naar het huis ernaast'), maar buiten het verderop gelegen restaurant Bali ('een ontmoetingsplaats van agenten en informanten') is Scheveningen zó veranderd dat van een 'duister' verleden niks meer te zien valt.Voorbij de Scheveningse Bosjes wandelen we de gids binnen. We laten de vooroorlogse 'duistere' locaties (huis van Mata Hari, grachtenpand van MI 6) voor wat ze zijn, we zijn vandaag meer geïnteresseerd in de Haagse Koude Oorlog. Maar ook daar is niet alles meer van terug te vinden.Zo is de houten poffertjeskraam op het Malieveld verdwenen, een geliefde plek bij medewerkers van geheime diensten. Hier ontmoetten KGB-spionnen hun Nederlandse contacten, die vaak niet op 'de hoogte waren van het echte beroep van die aardige persattaché', aldus de gids.Maar: 'Had de KGB'er eenmaal zijn ware bedoelingen laten blijken - in het jargon: zijn broek laten zakken - dan werden de ontmoetingen al snel verplaatst naar meer afgelegen en minder druk bezochte gelegenheden.'Ross kent nog wel meer zulke gelegenheden: bar West-End, het paviljoen van het Gemeentemuseum en de verdwenen Kabouterbar (op de gevel: 'Drink louter Kabouter') aan de Plaats. Ook een prima plek waar buitenlandse spionnen hun informanten ontmoetten. De voormalige bar is nu een Grand Café, maar ooit moeten BVD-agenten hier Russen geschaduwd hebben.Ross: 'Het aardige was, dat de BVD er pas later achter kwam dat er twéé ingangen waren. Zat de spion binnen te praten, bleven zij aan de voorkant wachten. Verdween de informant via de achteruitgang, kwam de KGB'er alléén naar buiten. Stond er in het rapport: Is alleen gebleven.'Of de vader van Tomas Ross, die in 1971 op 58-jarige leeftijd overleed, hier ook gepost heeft, is niet duidelijk. 'Ik weet eigenlijk niet zoveel van hem. Het was een hele aardige man, maar door de aard van zijn werkzaamheden nogal gesloten. Hij vertelde bijna nooit iets over zijn werk. 'EEN ENKELE KEER druppelde een verhaal door. Zoals dat van het meisje, een zeventienjarige gymnasiaste, dat verliefd was geworden op een Amerikaanse (CIA?) ambtenaar. Voor hem brak ze in in de Russische ambassade, werd betrapt en door de Russen naar de DDR ontvoerd voor een proces. 'Daar is mijn vader nog achteraan gegaan. Het fijne weet ik er niet van, maar dat meisje is teruggekomen, ja.'Vader Hogendoorn trok 's ochtends om half negen de deur achter zich dicht, en wandelde richting werk. 'Hij had een lege tas bij zich, waar niks in zat, ook geen brood, want hij kwam tussen de middag thuis eten. De tas was een dekmantel. De buren moesten denken dat hij een gewone ambtenaar was. Werk zat er nooit in, dat was verboden. Stel je voor dat hij onderweg overvallen zou worden. . .'Veel van de geheime arbeid moet zich hebben afgespeeld achter het bureau. 'Vraag me niet wat hij deed, ik weet het niet. Ik heb een paar jaar geleden samen met Rinus Ferdinandusse voor Vrij Nederland de toenmalige chef van de BVD, Doctors van Leeuwen, geïnterviewd. Ik heb naar het dossier van mijn vader gevraagd, een onschuldige vraag, toch? Mocht niet. Ik kreeg wel een foto van een BVD-voetbalteam uit de jaren vijftig mee van hem, waarop mijn vader stond.'Voordat de dienst in 1957 naar de 'omgevallen schoenendoos' aan de (nu) President Kennedylaan ('Halte BVD', volgens de gids) verhuisde, werd er gewerkt in een aantal panden in de Alexanderstraat en de Javastraat. Het zijn stijlvolle gebouwen, in een statige buurt. In een van huizen is nu de Poolse ambassade gevestigd. 'Goed, dat die ouwe dàt niet geweten heeft.'Even verderop is de Saudische ambassade. Ross: 'Ha, hier moet Carlos de Jakhals nog geweest zijn. . .' Een zijstraat verder de Surinamestraat, waar Couperus ooit woonde, en waar, vertelt Ross, prins Hendrik in 1920 uit een jongensbordeel werd gehaald.Een protesterende prins: 'Maar ik ben prins Hendrik.'De agenten: 'En wij zijn Napoleon. Vort, mee naar het bureau'We zigzaggen door het centrum van Den Haag, de gids geeft geen routebeschrijving, maar dat geeft niet. Ross slentert hier graag: 'De buitenstaander vindt Den Haag een suffe stad, maar wat is het er toch prachtig. Al dat open groen, de duinen, het strand.'Op het Buitenhof staat McDonald's. Voorheen was daar Tearoom Formosa gevestigd, waar speciaal opgeleide Russische jongemannen verveelde diplomatenvrouwen oppikten. Ross: 'Hun mannen zaten bij een of andere conferentie in Brussel of Parijs, die vrouwen beleefden avontuurtjes met knappe jongemannen.'Is het echt? 'Jazeker, het was ook bij scholieren bekend. Jongens bij mij op het Haags Lyceum uit de vierde of vijfde klas, pikten er ook vrouwen op. Toen ik dat aan mijn vader vertelde, mocht ik er niet meer komen.'Ross mocht ook iets verderop niet komen van zijn vader. In het eigenaardige Art Deco-achtige gebouw aan de Kettingstraat (nu danscafé de Tijd) was voorheen een bioscoop gevestigd. 'Later werd het een echte sex-bioscoop, maar in mijn tijd, begin jaren zestig, werden er van die vage Franse films gedraaid. Zo'n meisje in bikini dat in een boom gaat hangen. Enfin, daar zouden volgens mijn vader ook spionnen bijeenkomen.' De BVD schaduwde er veelvuldig ('voor dit karwei waren voldoende vrijwilligers te vinden', meldt de gids fijntjes).Ten noorden van de Laan van Meerdervoort is een spannende driehoek te belopen. De diplomatieke dienst van de DDR was er te vinden, de Chinese ambassade is er nog steeds (met in de tuin de resten van een vermoorde lastechnicus die wilde overlopen naar de CIA?). Verderop ligt de Russische ambassade, aan de Andries Bickerweg, een fraaie villa, waar hamer en sikkel van de voorgevel zijn verdwenen. Ook de KGB was hier gehuisvest; de baas woonde in een huis vlakbij, in de Banstraat nummer 19.De gids: 'Plaatsing in Den Haag werd niet als een beloning voor bewezen diensten beschouwd. Integendeel, in de Moskouse Centrale stond Den Haag bekend als een strafoverplaatsing, omdat de plaatselijke veiligheidsdienst, de BVD, daar zo agressief optrad dat er nauwelijks viel te scoren.'Vlakbij, op de Groothertoginnelaan 68, werden die agressieve agenten opgeleid door de BVD. Op het rooster onder meer theorie en praktijk van het communisme, maar ook 'observatie' en 'volgen'.Spannend Den Haag, met ook een heuse (zelf)moord. Een paar nummers verderop lag bar Le Petit Bodega, waaruit in de avond van 13 september 1949 ene Schallenberg, een informant die zou weten wat er met verdwenen joods kapitaal was gebeurd, naar buiten stapte. Hij werd de volgende ochtend in een dertig centimeter diepe vijver gevonden. De zaak werd nooit opgelost.Tien jaar geleden wilde een Amsterdamse piratenzender schrijver Ross voor het toenmalige BVD-kantoor aan de Kenndylaan interviewen. 'Tien minuten nadat ik door hen gebeld was, werd ik opgebeld door een agent, die mij dat afraadde. Ik was hogelijk verbaasd. Wie werd hier afgeluisterd? Dat heeft nog tot kamervragen van Andrée van Es geleid.'Ross heeft zich een week later tòch laten filmen. 'Er stond wel een busje ME'ers om de hoek. Er gold toen nog de regel dat er binnen 25 meter niet gefotografeerd mocht worden van dit gebouw. Maar er gebeurde, spijtig misschien, niks.'Hoewel Ross' vader er jaren (tot zijn dood) gewerkt heeft, is de schrijver nooit binnen de 'omgevallen schoenendoos' geweest. In zijn thrillers beschrijft hij het interieur wel, 'maar dat heeft hij van horen zeggen'.Vandaag staat het gebouw leeg, de dienst is in 1993 naar Leidschendam verhuisd, onkruid tiert welig tussen de tegels, de grote lampen die het gebouw vroeger in het licht zetten zijn kapot.Het gebouw telt vier verdiepingen, de antennes op het dak zijn verdwenen, 'daar zat de radio-afdeling de godganse dag naar Albanië te luisteren'.Aan de zijkant is een van de ingangen. 'Vroeger kwam ik hier niet verder dan de portier, als ik iets voor mijn vader moest afgeven.'Een bel vermeldt de naam Tramco Ltd. We bellen aan. Een oosterse man doet open: 'Yes?''We zouden graag even binnen willen kijken, als het kan.''Maar het staat helemaal leeg, mijn Iraanse handelsmaatschappij heeft hier slechts een paar kamers. De beheerder is er niet, dus. . .'Na lang aarzelen zijnerzijds en aandringen onzerzijds, mogen we naar binnen. De bruine, donkere gangen zijn leeg, het vervallen gebouw is gigantisch. Wat hebben al die spionnen hier al die jaren gedaan?Links en rechts kleine kamertjes. Een open kluisdeur, op de tweede verdieping de kantine. Ross, enthousiast: 'Die herken ik van foto's van personeelsfeestjes.'Een verdieping hoger moet Ross' vader gewerkt hebben. Was het kamer 301, 303 of toch 307?Nog twee trappen hoger kunnen we door grote deuren het dak op. Majestueus uitzicht over een groot deel van Den Haag. Links de toren van een verzekeringsmaatschappij. 'Wist je dat bovenin de Russen een paar kamers hadden gehuurd?'Het platte dak ligt vol kiezelstenen. Ross neemt er een in zijn hand: 'Een souvenir. Goh, wat geestig, op het dak van de BVD. Als die ouwe dat geweten had. . .'- Duister Den Haag, wandelen langs spionage-adressen. SDU ¿ 24,90. ISBN 90 12 06711 1.- De meest 'Haagse' thrillers van Tomas Ross zijn De Broederschap (1995) en Wachters voor Wilhelmina (1993).