In Nederland is glaswol veiliger dan in Duitsland

De Gezondheidsraad pleit glaswol en steenwol vrij van de verdenking dat ze, net als asbest, kankerverwekkend zijn. Normen voor blootstelling van werknemers zijn dan ook niet nodig, vindt de raad....

VAN ASBEST is inmiddels bekend dat de minuscule vezels ervan longkanker kunnen veroorzaken. Het materiaal dat vele decennia lang gebruikt werd als isolatie in zowel industrie als huishoudens kan tot zeer kleine vezeltjes verpulveren en diep in de longen doordringen. Daar kunnen ze tientallen jaren blijven zitten en uiteindelijk de cellen van het longvlies laten ontsporen, waardoor die zich ontwikkelen tot tumorcellen.Asbest is inmiddels van de markt gehaald en oude asbestlagen moeten worden verwijderd door gespecialiseerd personeel, vaak gestoken in een soort maanpakken om elk risico van inademing van de asbest-vezeltjes uit te sluiten. Het asbest is inmiddels vervangen door andere vezels en 'wollen', zoals glaswol, steenwol en keramische vezels. Over de vraag of deze materialen, net als asbest, ook schadelijke vezeltjes stuiven, was in Nederland nog geen definitief antwoord gegeven.In 1992 kwam een werkgroep van deskundigen met een voorlopig rapport over de schadelijkheid van asbest. Nu heeft de Gezondheidsraad een definitief advies over de kankerverwekkendheid van deze zogenoemde minerale kunstvezels uitgebracht en een wetenschappelijk advies over de maximaal toelaatbare blootstelling op de werkplek.Wat de werkgroep drie jaar geleden al concludeerde, bevestigt de Gezondheidsraad nu: er zijn geen aanwijzingen dat glaswol en steenwol longkanker kunnen veroorzaken. Wel waarschuwt de raad tegen het gebruik van keramische vezels. Ook al zijn de onderzoeksgegevens over het gevaar van keramische vezels slechts gering, uit dierproeven blijkt dat ratten wel degelijk meer longkanker krijgen als ze kleine keramische vezels inademen.Keramische vezels worden vooral gebruikt op plaatsen waar isolatie bij hoge temperaturen - tot zo'n 1600 graden Celsius - nodig is. Bijvoorbeeld in industriële ovens, bij de ovens van pottenbakkers, in bepaalde schoorstenen. Keramische vezels worden in Nederland niet gemaakt, maar geïmporteerd. Naar schatting wordt er in Nederland jaarlijks twee- tot drieduizend ton van verwerkt, slechts een gering deel van de 300 duizend ton glas-, steen- en slakkenwol die er jaarlijks omgaat.Het mechanisme waarlangs keramische vezels cellen doen ontsporen, is onduidelijk. Eén van de meest genoemde suggesties is dat de piepkleine vezeltjes zich ophopen rond de celkernen. Als de cel zich deelt en de chromosomen zich splitsen, zouden de vezels dit uiterst nauwkeurige werk verstoren.Stukjes chromosoom, die het erfelijk materiaal bevatten, komen daardoor op de verkeerde plaats terecht, zodat de genetische opmaak van de nieuwe cellen een puinhoop wordt. De meeste cellen zullen daardoor ten gronde gaan, maar een enkeling zou deze DNA-shuffle overleven en zich ontwikkelen tot een kankercel.De deskundigen van de Gezondheidsraad durven echter niet te zeggen of de keramische vezels direct het erfelijk materiaal aantasten en zo kanker doen ontstaan, of dat er een indirecte route is. Dat onderscheid is in de toxicologie belangrijk omdat er in het laatste geval een drempelwaarde wordt verondersteld waaronder de betreffende stof onschadelijk is. Veroorzaakt een stof direct DNA-schade, dan is er geen drempel en heeft elk rondzwevend molecuul de kans om een tumor te veroorzaken.Er zijn geen betrouwbare gegevens over de relatie tussen keramische vezels en longkanker bij mensen, zodat men is aangewezen op dierproeven. In ademhalingsexperimenten met ratten blijken keramische vezels de kans op longkanker te vergroten. Vandaar dat de Gezondheidsraad adviseert om voorzichtig te zijn met keramische vezels die zo klein zijn dat ze diep ingeademd kunnen worden (5 tot 200 micrometer lang en met een diameter kleiner dan 3 micrometer).De commissie 'minerale kunstvezels' van de Gezondheidsraad komt op grond van haar bevindingen tot de aanbeveling om werknemers niet bloot te stellen aan een concentratie keramische stofdeeltjes van meer dan één 'inhaleerbaar' deeltje per milliliter lucht. Die concentratie zou onder een eventueel aanwezige drempelwaarde blijven als er een indirect mechanisme voor het ontstaan van kanker wordt verondersteld.Is er toch een directe weg die via het DNA tot kanker leidt, dan geeft beroepsmatige blootstelling aan één deeltje per milliliter een extra kans op kanker van 7 op de 10.000. Dat betekent dat van elke tienduizend mensen die (veertig jaar lang, acht uur per dag) met keramische vezels werken er zeven zijn die daardoor longkanker krijgen.De Gezondheidsraad concludeert verder dat het gevaar van keramische vezels niet met asbest vergeleken mag worden. De verblijfsduur in de longen van minerale kunstvezels zoals keramische vezels is aanzienlijk korter dan van asbest: enkele weken tot twee jaar tegen wel twintig jaar voor asbestvezels.De ingeademde kunstvezels worden door het trilhaarslijmvlies in de longen naar boven gewerkt en ingeslikt. Dat ze vervolgens in het maagslijmvlies tumoren veroorzaken, lijkt onwaarschijnlijk. Ook kunnen de kunstvezels diep onderin de longblaasjes worden afgebroken - waarschijnlijk door cellen van het afweersysteem. Bij asbest lukt dat minder goed.Asbestvezels zijn ook gevaarlijker dan minerale kunstvezels doordat ze veel dunner zijn. Vooral doordat de asbestvezels eindeloos in de lengterichting kunnen splijten, zijn ze relatief dun ten opzichte van hun lengte. Het zouden die ongunstige afmetingen zijn die de asbestvezels zo persistent doen zijn in de longen.De gunstiger diameter van de keramische vezels is wellicht een voordeel boven asbest, een nadeel is echter de veranderingen die keramiek ondergaat tijdens het gebruik. Door het herhaaldelijk verhitten en afkoelen van keramiek ontstaat een 'gevaarlijke vorm' van kwarts - het kristaboliet. Waarom is onduidelijk, maar dat kristaboliet zou juist verantwoordelijk zijn voor de schade aan de longen. Daarmee moet rekening worden gehouden tijdens de sloopfase van gebouwen en installaties waarin keramische vezels zijn gebruikt.Dat de Gezondheidsraad glas-, steen- en slakkenwol zou vrijpleiten van kankerverwekkende eigenschappen lag in de lijn der verwachtingen, gezien haar concept-rapport. Daarmee sluit Nederland zich aan bij de ons omringende landen, op Duitsland na. De beslissing is echter niet onomstreden. Met name de vakbeweging maant tot grotere voorzichtigheid, om een herhaling van de perikelen met asbest te voorkomen.Duitsland heeft namelijk een strengere norm: 0,5 vezel per milliliter. Gebaseerd op hetzelfde onderzoek. De Duitse overheid hecht echter veel waarde aan een experiment met proefdieren waarbij de deeltjes niet worden ingeademd, maar in grote hoeveelheden worden ingespoten in buik- of borstholte. Deze experimenten zijn gedaan door de Düsseldorfse hoogleraar F. Pott.Dieren die op zo'n wijze met vezels in aanraking kwamen, kregen extra tumoren. Ook al zeggen veel deskundigen dat dit geen reële blootstelling voor mensen is, toch valt niet te ontkennen dat daarmee wordt aangetoond dat de vezels potentieel kankerverwekkend zijn. De Duitse overheid wil dan ook het zekere voor het onzekere nemen en heeft een strengere norm gesteld.Waar de Gezondheidsraad zegt dat keramische vezels wel risico's opleveren en de andere minerale vezels niet, concludeert de Duitse overheid - op grond van de experimenten van Pott - dat ook deeltjes van glas-, steen- en slakkenwol gevaarlijk zijn. En dus onder de norm van 0,5 deeltjes per milliliter moeten vallen.Duitsland lijkt zich met deze norm in Europa te isoleren. Toch gaan ook in Nederland stemmen op - vooral in werknemerskringen - om liever te voorzichtig dan te onvoorzichtig te zijn. Het wetenschappelijke advies van de Gezondheidsraad ligt er nu. Nu zal de Sociaal Economische Raad een advies moeten geven over een wettelijke norm voor blootstelling aan minerale vezels op de werkvloer.Zowel werkgevers als werknemers zijn daarin vertegenwoordigd. De SER beslist niet louter op wetenschappelijke gronden; economische en sociale overwegingen kunnen er van doorslaggevende betekenis zijn. Het is dan ook mogelijk dat Nederland zich alsnog bij de Duitsers zal aansluiten.Maarten Evenblij