Gokautomaten met wasprogramma

De Vereniging Automatenhandel Nederland stelt alles in het werk om het dubieuze imago van de bedrijfstak op te vijzelen. Maar de Amsterdamse politie is vooralsnog niet bekeerd....

Gorilla Wear meldt zijn flets-roze shirt. Imposant postuur, kort geknipt haar en norse blik; de medewerker van speelhal Molensteeg houdt bezoekers nauwlettend in de gaten. Tegenover de hal staan vijf eenzame types. Ze bekijken de prostituées, vooral Zuidamerikaanse vrouwen, die in het smalle straatje in het Amsterdamse Wallengebied lonken naar voorbijschuifelende klanten.In de hal zelf is het druk. De rijksdaalders worden met grote regelmaat door de apparaten, zo'n dertig in getal, opgeslokt. Af en toe klinkt een rinkelend geluid. Dan veert iemand even op van zijn barkruk.Ogenschijnlijk is er met Molensteeg, hoewel een wat duister etablissement, niets mis. Toch is de hal bekend bij de politie. Molensteeg 1 bv, zoals het voluit heet, maakt deel uit van een organisatie waarbij personen zijn betrokken voor wie de politie meer dan gemiddelde belangstelling koestert.Medio vorig jaar bracht het zogeheten Horeca-Interventie Team, een samenwerkingsverband van de regiopolitie Amsterdam-Amstelland, de belastingdienst en de douane, in een openbare brief van commissaris J. van Riessen verslag uit aan de toenmalige burgemeester Van Thijn van Amsterdam. Kort samengevat komt het verslag op het volgende neer: de Amsterdamse automatenbranche deugt niet.Namen werden toen nog niet genoemd. Het vertrouwelijke rapport waarop het verslag was gebaseerd, doet dat echter wel. Vijf bedrijven zijn onder de loep genomen. De politie raadpleegde het handelsregister van de Kamer van Koophandel, gegevens van de fiscus, het Nederlands Meetinstituut, beschikbare bestanden over horeca-ondernemingen, en onderzocht het verleden van de betrokken personen. Er zijn nog meer bronnen gebruikt, maar daarover zwijgt het rapport: een passage is weggelakt. De politie weigert toelichting.De vijf ondernemingen controleren volgens het rapport ongeveer 70 procent van de ruim 4200 kasten in de Amsterdamse binnenstad; 'van een aanzienlijk aantal personen (plm. 75 procent) die in de holdings participeren zijn de justitiële en politiële antecedenten bekend'. Van Riessen somt het nodige op: 'afrekeningen in het milieu, handel in verdovende middelen (hard- en softdrugs), ontvoering, afpersing, diefstallen met geweldpleging, inbraken, zedenmisdrijven, vrouwenhandel'.Tot ontzetting van de Vereniging Automatenhandel Nederland (VAN) bleken twee van de vijf organisaties lid van deze branchevereniging. De huidige interim-voorzitter, Pierre de Jonge, automatenexploitant te Breda, zegt nog steeds niet te weten wie dat zijn. 'We hebben justitie en politie bij herhaling om namen gevraagd. Tevergeefs. Wel makkelijk: de politie roept wat, doet verder niks, en wij krijgen de schuld.'De Jonge treedt op als tussenpaus van de VAN, nadat zijn voorganger, M. Doll, begin dit jaar vertrok. De voormalig ambtenaar van Economische Zaken, die in die functie meewerkte aan de formulering van de Wet op de Kansspelen, stapte op nadat Justitie hem in verband met criminele infiltratie in de branche 'dringend' had aangeraden elders een werkkring te zoeken. De Jonge houdt het er op dat 'we hem niet meer konden betalen'.Het onderzoek van het Hit-team kwam de VAN wel erg ongelegen. De vereniging steekt veel energie in pogingen de bedrijfstak van het dubieuze imago te verlossen. Op speelautomaten waarschuwen stickers tegen gokverslaving, folders liggen onder handbereik. Zestien mag de minimumleeftijd in de wet zijn, bij de VAN-leden kom je er niet in als je de zeventien nog niet voorbij bent. Hulpverleners geven cursussen aan medewerkers in speelhallen: hoe herken je een verslaafde en hoe treed je hem tegemoet? De inspanningen zijn niet gespeend van eigenbelang. Met tal van gemeenten maken exploitanten afspraken over het terugdringen van het aantal automaten. Als gesprekspartner van de overheid moet je bonafide zijn.Amsterdam hoefde niet meer. De brief van Van Riessen, die naar verluidt vier keer is 'geschoond' voordat het epistel de deur uitging, sloeg als een bom in bij het gemeentebestuur. Ruim anderhalf jaar is met de VAN en de horeca onderhandeld over een convenant. Het aantal automaten zou worden beperkt van drie naar twee, in zowel de zogeheten hoogdrempelige horeca (cafés, clubs) als laagdrempelige lokaliteiten (koffieshops en snackbars). Dat convenant is nu van de baan. Amsterdam heeft zich inmiddels voorgenomen het aantal gokkasten veel drastischer te beperken dan was voorzien.De exploitanten waren niet minder geschokt door de berichten over penetratie van de misdaad in hun branche. Enkele dagen na de bekendmaking steken de Amsterdamse VAN-leden in het hoofdstedelijke hotel Casa 400 de koppen bij elkaar.De stemming is gedrukt die maandagavond, blijkt uit de notulen van die vergadering. 'De VAN zal proberen in een gesprek met Van Thijn nog enig begrip voor de situatie op te roepen, doch Doll is door dit alles vrij pessimistisch over de toekomst van de branche geworden.' Er is niet alleen schrik die avond. Er is ook ongeloof over het grote aantal kasten dat volgens de politie in het bezit is van organisaties met criminele activiteiten.Een jaar later stelt voorzitter De Jonge vast dat de branche nog steeds de naweeën ondervindt van die commotie. Hoewel er sindsdien nog tientallen convenanten zijn afgesloten, is 'het moeilijker praten' met gemeentelijke overheden.De VAN heeft wel pogingen gedaan het ledenbestand in Amsterdam te zuiveren. Alle leden werden geroyeerd. Ze konden zich slechts weer in de gelederen scharen door een verklaring op te stellen dat er geen criminele activiteiten werden ontplooid. 'Geen waterdichte garantie', beaamt De Jonge volmondig, 'maar wij zijn ook geen rechercheurs.' De VAN leunt bij het screenen vooral op de kennis van de plaatselijke bestuurders. 'Die weten wel wie deugt en wie niet.'Een kleine maand na het bekend worden van de brief van Van Riessen knipperen de displays van de Big Chief en Three Reel in het schemerduister van de showroom. Co de Vreng, exploitant van 800 kasten in Amsterdam en groothandelaar, schudt herhaaldelijk het hoofd. 'We zijn stomverbaasd, het klopt gewoon niet.' De vice-voorzitter van de plaatselijke VAN-afdeling zegt zijn pappenheimers te kennen. 'We zijn hier al 25 jaar bezig. De markt is vrij stabiel. Als er criminelen de zaak aan het overnemen zijn, hadden we dat moeten merken. Dan hadden klanten ons gebeld: hoor 's, we hebben iemand anders, we hoeven jouw kasten niet meer.'De gegevens die na het royement van de leden binnenkwamen staafden zijn betoog. 'Er was geen reden tot twijfel', stelt De Vreng verheugd vast. 'Van de 6350 getelde apparaten zijn er 5600 in het bezit van Amsterdamse leden, en die kennen we.'Twee jaar na de sluiting wegens overlast van koffieshops in de Amsterdamse Kinkerbuurt biedt de wijk een vertrouwde aanblik. De gelegenheden hebben de deuren weer geopend, zij het onder andere naam. Maar druk is het niet. In een met rasta-kleuren versierde koffieshop zitten slechts enkele bezoekers mistroostig achter een kopje drabbige koffie.Zulke gelegenheden zijn er meer, weet de politie. Een onderzoek naar twintig koffieshops in Amsterdam, eind 1992, wekte verbazing. Hoe kon zo'n tent eigenlijk bestaan? Van de verkoop van een handvol kopjes koffie of thee per dag, of zelfs wat grammen softdrugs moet je het niet hebben. Jaarwinsten reiken in sommige gevallen niet boven de elfhonderd gulden.Het Hit-team, dat opdracht kreeg de exploitatie verder te onderzoeken, kwam tot de slotsom dat dit soort gelegenheden dan ook niet op zichzelf staat: ze zouden worden benut om drugsopbrengsten wit te wassen door die voor de fiscus op te voeren als inkomsten uit de automaten.'Het is daarbij zaak zoveel mogelijk automaten te exploiteren', aldus het rapport. 'Niets wast witter dan fruitautomaten', sneerde de Rotterdamse politiecommissaris C. Ottevanger al drie jaar geleden. In de meeste koffieshops staan twee of drie kasten opgesteld. De politie is gebleken dat er maar weinig knaken in worden geworpen. Bij invallen zijn de automaten vrijwel altijd nagenoeg leeg. Terwijl aan de belastingdienst toch regelmatig behoorlijke bedragen worden opgegeven.Omdat tellers niet verplicht zijn en in ieder geval niet voor '97 worden ingevoerd, is het voor een exploitant vrij simpel aan de fiscus op te geven dat een apparaat tienduizend gulden heeft opgeleverd, terwijl de werkelijke inkomsten niet boven de tweeduizend kwamen. Een kind kan de was doen. En bewijzen dat zich iets anders heeft afgespeeld is de kunst.Het Hit-team in het rapport: 'De exploitant ontvangt vermoedelijk een maandelijkse vergoeding voor het geopend houden van de gelegenheid.' Op papier verplicht de exploitant zich tot betaling van gigantische bedragen aan de verhuurder van het pand, onder meer voor de inventaris die in werkelijkheid nauwelijks de kwalificatie wrakhout verdient. Hij betaalt op papier af met de schijninkomsten uit de automaten. Op deze manier kunnen op andere wijze verkregen gelden, bij voorbeeld drugshandel, worden witgewassen, zo legt het rapport uit.Automaten wassen niet alleen wit. Omdat tellers niet zijn voorgeschreven, bieden de kasten ook de mogelijkheid zwart geld te genereren. Ook daarvan wordt gebruik gemaakt, beweert de politie. Als 'aannemelijk scenario' noemt het rapport dat naast de schaars bezochte koffieshops drukke gelegenheden worden geëxploiteerd, waar automaten intensief worden bespeeld. De fiscus hanteert een jaarlijkse 'norm-opbrengst' van ruim 22 duizend gulden per jaar. Opbrengsten daarboven 'leiden tot een hoeveelheid ''zwart geld'' ', schrijft het Hit-team.Het zou om enorme bedragen gaan: het rapport stelt dat een kast 180 duizend gulden per jaar oplevert; een bedrag dat VAN-voorzitter De Jonge 'onzin' noemt - '40 duizend, hooguit, op toplocaties'. Het Hit-team zegt ook de besteding van het zwarte geld te weten: 'Dit geld wordt middels de holdingstructuur benut voor de aanschaf van verdovende middelen of de financiering van drugstransporten.' Het opvoeren van gefingeerde opbrengsten uit de nauwelijks gebruikte kasten in de koffieshops maakt de boekhouding fiscaal weer kloppend.Het Hit-team heeft vijf organisaties in kaart gebracht die zich toeleggen op automaten, horeca en onroerend goed. Een aantal participanten heeft de gemeente de schrik om het hart doen slaan.Automatenhal Molensteeg op de Wallen is een kleine bouwsteen in een groot imperium met beleggingsmaatschappij Brouwersgracht als kloppend hart. Aandeelhouders daarvan zijn onder anderen mevrouw De Vries (de dochter van Casa Rosso-oprichter Maurits de Vries, bijgenaamd Zwarte Joop) en Rob Grifhorst. Die laatste is grootaandeelhouder. Zijn broer Ruud is directeur.Rob Grifhorst werd in 1983 door de politie opgepakt als een van de hoofdverdachten in de Heineken-ontvoeringszaak. Na twintig dagen kwam hij vrij. Zijn woordvoerder Hans Knoop: 'Uit feiten en omstandigheden was zonneklaar gebleken dat hij niets met de ontvoering te maken had.'Grifhorst is goed bevriend met de kidnappers van Freddy Heineken en zijn chauffeur Ab Doderer, Cor van Hout en Willem Holleeder. Ter gelegenheid van de vrijlating van de twee, begin 1992, gaf Grifhorst een groot feest in het Amsterdamse Marriott-hotel.In dezelfde periode deed Brouwersgracht een veelbesproken transactie. Van de nabestaanden van Maurits de Vries werd het Amsterdamse seximperium Wallen bv gekocht, waarin onder andere de fameuze Casa Rosso-theaters zijn ondergebracht. Brouwerij Heineken reageerde boos. Het concern weigerde nog langer bier te leveren aan Casa Rosso. Het vermoeden was dat een deel van de aankoopsom werd gefourneerd door Van Hout en Holleeder. Brouwersgracht heeft banden met de Heineken-ontvoerders altijd tegengesproken.De vennootschap is ook actief in de automatenbranche. De automatenhal met de fraaie naam Buddy Buddy aan de Wallen is eigendom van Brouwersgracht, evenals het eerder genoemde Molensteeg. Volgens het Hit-team is Brouwersgracht goed voor ongeveer 400 automaten, een aantal dat de woordvoerder van Grifhorst, specialist in crisis-pr Knoop, met klem van de hand wijst. 'In totaal gaat het om 59 automaten. Het marktaandeel van beide bv's (Molensteeg en Buddy Buddy, red.) te zamen komt in Amsterdam neer op nauwelijks 1 procent.'Volgens Knoop staan in de horeca-etablissementen van Brouwersgracht, Casa Rosso en Bananen Bar 'Going Bananas', helemaal geen gokautomaten, 'zodat zij bezwaarlijk kunnen worden gebruikt voor witwaspraktijken'. Hij stelt dat er nimmer gelden zijn witgewassen. De bewering van de politie dat 'personen in kringen verkeren die zeer grote drugstransporten organiseren', klopt niet, zegt Knoop. 'Met drugshandel heeft Brouwersgracht niets van doen, noch onderhoudt de directie persoonlijke contacten met lieden die daarvan wel worden verdacht.'In een reactie wijst de onderneming erop dat de cijfers van Brouwersgracht jaarlijks worden goedgekeurd door een internationaal accountantskantoor. Bij de VAN staat Molensteeg ook bekend als een keurig bedrijf, dat zich netjes aan de Wet op de Kansspelen houdt en op tijd zijn contributie afdraagt.Zyklo bv is een andere naam die in het rapport wordt genoemd. 'Mede-ondernemer' is Charles Geerts. Diens omvangrijke imperium omvat vooral bedrijven die actief zijn op het gebied van sex en porno. Eind 1985 kwam hij in aanvaring met de Amerikaanse justitie, die hem betichtte van postfraude: hij zou porno onder valse vlag hebben ingevoerd. Na een voorarrest van drie maanden trof hij een schikking ter hoogte van 50 duizend dollar.Begin vorige maand werd Geerts, ooit begonnen als Amsterdamse marktkoopman, bij een grootscheepse actie van de FIOD opnieuw aangehouden. Ditmaal luidt de verdenking belastingfraude en valsheid in geschrifte. Na het betalen van een borgsom - een miljoen gulden in contanten - kwam hij weer op vrije voeten.Zijn bekendste onderneming is Scala Agenturen, met Chick Production, uitgever van het bekende pornoblad, als nevenvestiging. Scala kwam drie jaar geleden in het nieuws, toen de gemeente Amsterdam het bedrijf wegens de aard van de activiteiten de toegang tot het bedrijvenpark Teleport, nabij Sloterdijk, ontzegde.Volgens het Hit-team beweegt Geerts zich via de aan Zyklo gelieerde bedrijven Showworld en Video Dreamcastle in de automatenbranche. De rapportage maakt melding van 800 kasten. En passant wordt Zyklo daarin beschuldigd van witwassen via ondernemingen in Duitsland en Zwitserland.Gevraagd om een reactie ontkent Geerts actief te zijn in de gokkasten. 'Showworld en Video Dreamcastle zijn, zoals de namen al suggereren, peepshows en geen speelautomatenhallen', aldus Knoop, tevens woordvoerder van Geerts. In hokjes kunnen bezoekers na inworp van munten visueel aan hun trekken komen. Van een 'dekmantel voor het witwassen van gelden die zijn verkregen uit onder andere de drugshandel' is geen sprake. Evenmin bezit of exploiteert Geerts horeca-ondernemingen, aldus de verklaring.Stess BV, een van de kleinere partijen die het Hit-team heeft onderzocht, bezit één café, drie snackbars en sinds enkele maanden een sexclub. Op 49 adressen staan automaten: 150 inclusief voorraad, en niet 300 zoals de politie tot verbazing van directeur J. Erkelens stelt.Wat die nog meer over hem verkondigt - hij kan er met zijn pet niet bij. 'Zakelijke top enige malen veroordeeld wegens verdovende middelen en heling; meldt fiscaal f. . . . aan drugsinkomsten, hetgeen een omzet impliceert van plm. . . . miljoen.'De waarheid volgens Erkelens: in het verleden heeft de politie in zijn koffieshops 'zo'n keer of elf' wat grammen te veel aan softdrugs in beslag genomen. 'Een keertje 40, een keertje 60.' En een keertje twee kilo weed, maar dat was waardeloos spul, dat lag al lang te rotten in een achtertuin. Een andere keer kwamen ze binnenstormen met de bewering dat er 500 kilo lag. Ze gingen met 40 gram softdrugs de deur uit. Maar belangrijker is: alle zaken geseponeerd. Heling? Toen hij 15 was kocht hij een bouwlamp voor zestig gulden. Die bleek gestolen. Miljoenenomzet aan drugs? Tijdens een topjaar draaide hij door de verkoop van softdrugs hooguit een ton provisie, en dat heeft hij keurig aan de belasting opgegeven.De vierde organisatie die voorkomt in de rapportage van het Hit-team zou zich ook met drugs bemoeien. Onder het kopje 'Brals bv' meldt de politie: 'Bewezen deelname in de financiering van een hasjkotter voor een bedrag van 90 duizend gulden'. Het zou gaan om de onder Deense vlag varende kotter Teide. In augustus 1992 onderschepte de douane in Amsterdam drieduizend kilo hasj, toen de partij van dat schip werd overgeladen in een vrachtauto.De advocaat van Brals, mr E. Engels, verklaart dat zijn cliënt 'direct noch indirect ooit enige betrokkenheid heeft gehad bij het witwassen van gelden, verhandeling van drugs of de finaniering van een hasj-kotter'.Hij wijst erop dat Brals zich alleen bezighoudt met de financiering van horeca-gelegenheden. 'Het is uiteraard denkbaar dat een van de inmiddels vele tientallen horeca-exploitanten aan wie door cliënte een finaniering is verstrekt de fout ingaat en betrokken raakt bij criminele activiteiten, maar dat wil natuuurlijk niet zeggen dat cliënte daarvan op de hoogte is, laat staan bij betrokken zou zijn.'Het Hit-rapport bevat nog een opmerkelijke stelling. Brals zou via ene 'E' horecapanden exploiteren. 'E', die Brals zegt niet thuis te kunnen brengen, zou betrokken zijn geweest bij drugshandel en heling. Hij figureert ook in de passage over de vijfde organisatie.De naam van de man die als vice-voorzitter van de regionale VAN de automatenbranche van criminele elementen trachtte te zuiveren, staat ook in het rapport. Co de Vreng is een invloedrijk man in de Amsterdamse binnenstad. Hij is mede-eigenaar van cafeëDe Leidse Bocht. Zijn eigen holding bestaat uit horeca-, amusement- en automatenbedrijven. Bovendien geniet de in Zandvoort wonende De Vreng enig aanzien als voorzitter van de Stichting Powerboat-Racing.'Alle beschuldigingen slaan nergens op. De politie moet fouten hebben gemaakt', reageert De Vreng fel. 'Het is pertinent niet waar. Zo wordt een brandschoon bedrijf de nek omgedraaid.'De Real Magic, Discovery, Supatron en Club 2001 staan in de duistere speelhal in Amsterdam lonkend met hun lichtjes in het gelid. In het hokje van de kassier, in een klassieke outfit met rood vestje en vlinderdasje, ratelen de geldwisselmachines.Het personeel schampert. 'Dan is het de verslaving, dan zijn het de criminelen. Nee, het is gewoon een spelletje. De overheid wil gewoon van ons af. Ze roepen maar wat. Maar hoor je ooit iemand over de casino's? Wat gebeurt daar wel niet? Als je daar veel geld bij je hebt, word je als een vorst onthaald. Dat zegt wel genoeg. Hier is de inzet een kwartje per keer. Waar praat je dan over. Wij zijn snorfietsjes, de casino's zware motoren. Dan weet je ook wel waar de vetste winsten worden opgestreken. Dan moet je in Den Haag zijn, bij de heer W. Kok. Niet hier.'Hans FaberRob Gollin