FOTO'S VANACHTER HET GORDIJN, UIT DE FIETSTAS, OF VANONDER DE REGENJAS

Voor latere generaties wordt het beeld dat ze van de oorlog hebben vaak bepaald door een foto; van de huiveringwekkende hommage aan de heilstaat van Leni Riefenstahl tot de eerste impressies uit de concentratiekampen van Amerikaanse en Britse fotografen....

Direct na de oorlog verscheen een later beroemd geworden fotoboek, Amsterdam tijdens den Hongerwinter. Er werkte de groep fotografen aan mee, die bekend werd als 'De ondergedoken camera'. Het is al jaren alleen nog antiquarisch te verkrijgen. Hun werk is nu weer opgenomen in het boek De illegale camera 1940-1945, Nederlandse fotografie tijdens de Duitse bezetting van Veronica Hekking en Flip Bool. Het is een eerste studie naar die tijd, nooit eerder is op een zo veel omvattende wijze onderzoek naar deze fotografie gedaan.Foto's uit de oorlog zijn altijd gebruikt als illustraties in andere studies. De foto en de fotograaf zelf werden nooit als studieonderwerp genomen. Er is betrekkelijk weinig van bekend. Om veiligheidsredenen werd toen nauwelijks iets op schrift gesteld. De fotografen uit 'De ondergedoken camera' stortten zich direct na de oorlog met hart en ziel in de Wederopbouw. Er was geen tijd om terug te kijken.De omstandigheden en de achtergronden van hun werk zijn onbekend gebleven. De nieuwe studie probeert greep te krijgen op de bezettingsfotografie en meer nog: het ware verhaal achter de foto's te reconstrueren. Het boek is een begin en laat zien wat voor een schat na enig zoeken kan worden opgedolven. Het aardige van De illegale camera is dat het zich niet beperkt tot het werk van 'De ondergedoken camera'. De auteurs hebben foto's verzameld van allerlei groepen, groepjes en individuen en vonden de bezetting terug in vele gedaanten, zelfs in kleur.Van een vrije pers was geen sprake. Foto's werden genomen vanachter een raam, uit een zoldervenster, door een spleet in het verduisteringsgordijn en op straat uit een mand of tas met gaten, of vanonder een ruime regenjas. Charles Breijer fotografeerde uit een fietstas het Duitse hoofdkwartier in Amsterdam en liet zien hoe: hij staat zelf op de foto, uitgetekend in zijn schaduw die op straat voor hem valt. Hij rommelt wat aan zijn fiets, doet of hij pech heeft.Kryn Taconis verborg de camera onder zijn jas. Hij maakte een van de indrukwekkendste foto's in het boek. Hij fotografeerde in de laatste oorlogswinter een Duitse infanterist in volle uitrusting. Voorbijgangers passeren hem, op de muur erachter hangt een pamflet van de illegale krant De Waarheid, daar gaat het niet om: de soldaat draagt de ontreddering van een instortend rijk op zijn gezicht. Even indrukwekkend (Charles Breijer) is de foto van een brandende Duitse vrachtwagen, die door het verzet is opgeblazen. Het is een van de zeldzame gefotografeerde verzetsdaden. Het waren hit and run-acties, daar konden ze een fotograaf niet bij gebruiken.De fotografen van de bezetting legden vooral het dagelijks leven vast; van gewone mensen, knokploegen van de Binnenlandse Strijdkrachten en de redacties van illegale bladen. Ze tonen het maken van bommen en het heimelijk luisteren naar Radio Oranje. Ze laten het leven van onderduikers zien met de verdwijnoefeningen, die erbij horen als een sloepenrol op een passagiersschip.De auteurs vonden losse foto's, reeksen en complete reportages. Nauwgezet - en dat is het bijzondere van deze fotografie - is in die jaren voor later vastgelegd hoe Nederland onderdrukt werd en zich verzette. We zien het terug in reportages van knokploegen en drukkerijen voor valse persoonsbewijzen. We zien het ook in de daden van de onderdrukker zelf, voorzover de illegale fotografen daarbij in de buurt konden komen. Ondanks alle gevaar fotografeerden ze de afsluiting van de Amsterdamse Jodenbuurt en de vordering van de Hollandsche Schouwburg tot voorportaal van het vernietigingskamp, de razzia's op straat en het leeghalen van huizen van weggevoerde joden, het roven van kerkklokken, auto's, fietsen, koeien, paarden, honden zelfs en later de inbeslagneming van trams en de ontmanteling van complete fabrieken. Ze zagen de sloop van huizen voor de Atlantikwall en terreur in de trivialiteit van de vordering, huis aan huis, van dekens voor het Duitse leger.Naarmate de oorlog vordert, worden de foto's huiveringwekkender met als slotakkoord de hongerwinter, waarvan die ene foto mij altijd bij zal blijven. Emmy Andriesse portretteerde een knekelmager jongetje, blote voeten in afgetrapte schoenen, met een pannetje op weg naar de gaarkeuken. Het boek eindigt, kort en abrupt, met de voedseldroppings en de bevrijding.Het bijzondere aan de fotografen is niet alleen dat ze bezetting hebben vastgelegd om niet te vergeten, maar dat ze de noodzaak onmiddelijk voelden. Ze begonnen er terstond mee, in de meidagen van 1940 al.Willem EllenbroekVeronica Hekking & Flip Bool: De illegale camera 1940-1945.V + K Publishing/Inmerc; ┬┐ 59,90.ISBN 90 6611 134 8.Tentoonstelling: De illegale camera 1940-1945 in het Amsterdams Historisch Museum, tot 12 juni.