De boeren zouden er beter van worden, maar voelen zich uitgebuit en verraden

Boeren hebben zwaar te lijden onder de productie van biobrandstoffen, zegt ngo ActionAid. Er is landroof gepleegd.

Het was het paradepaardje onder de Afrikaanse projecten voor biobrandstoffen, de ontwikkeling van een gebied in Sierra Leone ter grootte van de Noordoostpolder. Projectontwikkelaar Addax Bioenergy kreeg vele handen op elkaar: van de FAO, van de Ronde Tafel voor Duurzame Biobrandstoffen. En van de Nederlandse ontwikkelingsbank FMO, een staatsbank die er 39 miljoen euro in stopte.

Maar uitgerekend dit project wordt door een groep ngo's aangevallen omdat het een typisch voorbeeld zou zijn van landgrab oftewel landroof. ActionAid publiceerde een rapport onder de veelzeggende titel Broken Promises. Kern van de kritiek: de arme boeren in Sierra Leone wisten niet wat hun te wachten stond toen ze hun toestemming gaven, áls ze die al gaven. Nu heerst er volgens hen honger in het gebied dat altijd ruim voldoende voedsel produceerde. Maar Addax spreekt dat alles fel tegen.

Het plotseling omstreden project omvat in totaal 57 duizend hectare in de regio Makeni. Addax tekende in 2011, negen jaar na het einde van een verwoestende burgeroorlog in het land, contracten met drie opperhoofden en een groot aantal chiefs en landeigenaren. Addax huurt het land voor een periode van vijftig jaar, maar heeft het recht delen van dat land terug te geven, en doet dat ook. Over enkele jaren heeft Addax nog 14 duizend hectare in gebruik voor de productie van suikerriet. Een fabriek die daarvan bio-ethanol maakt is nu bijna klaar. In januari begint de export van bio-ethanol naar Europa. Het afval van het suikerriet zal worden gebruikt om elektriciteit mee op te wekken, rond 20 procent van 's lands behoefte.

Het rapport van ActionAid kwam uit vlak voordat het Europees Parlement zou stemmen over een nieuw Europees beleid voor biobrandstoffen. Alle tegenstanders van biobrandstoffen uit voedselgewassen maakten gretig gebruik van het document in hun Brusselse lobby.

Ook de Sierra Leoonse activist Abass Kamara, met wie ActionAid nauw samenwerkt, was in Brussel te vinden. Volgens hem zijn de kleine boeren onvoldoende geïnformeerd. 'Addax heeft een overeenkomst gesloten met de opperhoofden in het gebied. Zij hebben groot belang bij het project. Zij krijgen de helft van de huurpenningen van Addax. De overheid krijgt ook een flink deel, dus ook die oefent druk uit op de bewoners om hun kritiek in te slikken.'

De rijstproductie is achteruitgehold, zegt Kamara. Ook brandhout is schaars, omdat Addax veel bomen heeft gekapt. En bakolie, dat overvloedig aanwezig was omdat er veel oliepalmen in het wild groeiden, is nu tien keer zo duur omdat die bomen zijn gedecimeerd.

Volgens een enquête van ActionAid klaagt 99 procent van de mensen nu over honger en 90 procent zegt dat het project van Addax die veroorzaakt. Ook zegt 78 procent dat ze nooit de overeenkomst met Addax hebben gezien. En beloften over het bouwen van huizen, scholen en wegen en over het scheppen van banen werden niet of nauwelijks nagekomen.

Woordvoerder Jörgen Sandström van Addax bestrijdt vrijwel alle aantijgingen. Honger, zegt hij, was er altijd, 'maar nu is er meer rijst dan ooit'. En dat de helft van de huurpenningen naar de opperhoofden gaat: dat is hooguit 14 procent. Het inkomen van de bevolking is in twee jaar met 70 procent gestegen en er zijn tweeduizend banen gecreëerd.

Dat de bevolking de contracten niet heeft gezien, noemt Sandström 'volstrekte onzin'. 'We hebben met elk gezin een overeenkomst. Twee advocaten zijn daarmee gedurende elf maanden bezig geweest.'

ActionAid eist heronderhandeling over de voorwaarden voor de landhuur, maar daar ziet Addax niets in. Sandström: 'Elke zeven jaar wordt de hoogte van de pacht opnieuw bekeken, zo is de wet.'