Als goudvis en muntplantje een symbiose aangaan

Aquaponics, een gesloten systeem om vissen en planten te kweken, komt op in Nederland. De EU heeft interesse. Door

Goudvis Henk is niet zomaar een goudvis. Hij is onderdeel van een experiment. Boven zijn hoofd groeien muntplantjes die leven van zijn uitwerpselen. Het water waarin Henk en de andere goudvissen zwemmen wordt omhoog gepompt naar drie plantenbakken die opgestapeld staan boven de vissentank. Als de planten zich tegoed hebben gedaan aan de vissenpoep, stroomt het gezuiverde water weer terug naar de vissen. Aquaponics heet deze nieuwe, milieuvriendelijke kweektechniek.

Henk is de eerste vis in de eerste aquaponicsinstallatie die culturele instelling Mediamatic begon in een oude loods in Amsterdam. Nu, twee jaar later, zwemmen er behalve goudvissen ook meervallen, en naast munt groeien er tomaten, bladsla en snijbiet. Henk is in die twee jaar uitgedijd tot een flinke vis.

Op steeds meer plekken in Nederland wordt geëxperimenteerd met aquaponics. In Alphen aan den Rijn werkt stichting de Groene Liefde aan een mobiele aquaponics-container waar middelbare scholieren kennis kunnen maken met het fenomeen. In Rotterdam opent over een paar weken de eerste commerciële aquaponicsinstallatie. Stadslandbouwbedrijf Uit je eigen stad wil daar het komend jaar 60.000 kilo vis kweken. Het viswater gaat naar een plantenkas waar spinazie, snijbiet en tuinkruiden groeien. Ook Europa is geïnteresseerd in de nieuwe techniek. Vorige maand maakte de EU bekend 6 miljoen euro te willen steken in de bouw van vier aquaponicssystemen in België, Duitsland, Spanje en China.

Aquaponics komt op, bevestigt Andries Kamstra van IMARES Wageningen UR. 'Vooral in de stadslandbouw is veel belangstelling.' Samen met collega-onderzoeker Tycho Vermeulen publiceerde hij vorig jaar een onderzoek naar het onderwerp. Echt nieuw is het idee om planten te voeden met de afvalstoffen van vissen overigens niet. 'In Azië wordt de kweek van vissen en planten al duizenden jaren gecombineerd.' Wel nieuw is dat de twee nu in een gesloten systeem aan elkaar worden gekoppeld.

Het voordeel aan deze symbiose van vis en plant is dat de planten geen aparte kunstmest nodig hebben. De ammonia die de vissen uitscheiden wordt door bacteriën omgezet in nitraten, waar de planten weer van kunnen leven. Zelf raken de vissen vergiftigd als er te veel ammonia in het water zit, dankzij de planten hoeft het water niet meer apart gezuiverd te worden. 'Als je aquaponics op grote schaal toe zou passen, scheelt dat water, kunstmest en energie', zegt Huibert de Leede, oprichter van Uit je eigen stad. 'Onze vissen smaken bovendien veel lekkerder dan die uit de supermarkt. Die worden gekweekt in Thailand en krijgen veel antibiotica.'

Dat is het mooie van aquaponics, meent Saro van Cleynenbreugel, werkzaam bij Mediamatic. 'Het dwingt je goed voor je vissen en planten te zorgen.' Als hij de planten inspuit met insecticide, komt dat gif ook bij de vissen terecht en uiteindelijk in een mensenmaag. Andersom kunnen de planten niet tegen antibiotica die vissen krijgen. 'We moeten dus op zoek naar natuurlijke middelen om bijvoorbeeld bladluis tegen te gaan. Lieveheersbeestjes blijken goed te werken.'

Hoewel de techniek veelbelovend klinkt, is de milieuwinst van aquaponics niet groot, schat onderzoeker Kamstra. 'Bij viskwekerijen zuiveren ze hun water al, dat is in principe niet milieubelastend.' Ook in economisch opzicht levert de techniek weinig op volgens de onderzoeker. 'Als je deze techniek wil inzetten, moet je verstand hebben van zowel planten als vis, dat zijn twee totaal verschillende takken van sport.' Het vereist veel kennis om het precaire evenwicht tussen plant en vis goed te houden. Bovendien scheelt het weinig in de kosten: voedingsstoffen voor planten vormen in Nederland maar een klein onderdeel van de productiekosten.

Verspilde moeite is aquaponics ook weer niet, meent Kamstra. Vooral in landen waar water schaars en kunstmest duur is, kan de techniek voordelig zijn. Zelf is de onderzoeker betrokken bij de introductie van een combinatie van vis en landbouw in Egypte. 'We kijken of we daar de kweek van tilapia kunnen koppelen aan aardappelteelt.' Ook in de stadslandbouw heeft de techniek volgens Kamstra zin, vanwege de educatieve functie.

Op dat laatste zet Mediamatic in, directeur Willem Velthoven: 'Als mensen door onze experimenten met aquaponics beter gaan nadenken over hoe we met voedsel omgaan, kan dat de markt veranderen.'

Bouw je eigen aquaponics

Thuis je eigen munt kweken met behulp van vissen? Dat kan. Aquaponics is eenvoudig thuis toe te passen, zeker voor wie thuis al een aquarium heeft. 'Je kunt de pomp van je aquarium gebruiken om water naar een plantenbak en terug te pompen', zegt Mediamatic-directeur Willem Velthoven.

In plaats van aarde gaan er hydrokorrels in de plantenkom, te verkrijgen in tuincentra. In principe doet elke plant die veel vocht nodig heeft het goed op dit systeem, maar met name tuinkruiden, bladgroente en tomaten gedijen goed op vissenpoep.

Het type vis maakt daarbij niet uit. 'Goudvissen zijn goed om mee te beginnen', zegt Velthoven. 'Ze kunnen veel hebben. Maar echt lekker zijn ze niet.'

Op YouTube zijn uitgebreide instructievideo's te vinden, vooral de filmpjes van de fraai besnorde Australiër Murray Hallams zijn informatief. Mocht je er toch niet uitkomen: Mediamatic organiseert ook workshops aquaponics, vrijdag 11 april is de volgende.