editiespecial

De band tussen de Volkskrant en film is er nooit een geweest van klakkeloze bewondering

. Beeld .
.Beeld .

Het goede van films is dat ze overal over gaan. Als filmcriticus kun je je de ene dag verdiepen in vioolbouw, de volgende dag in een weggemoffeld Sovjetschandaal uit 1962 en daarna in dementie. En af en toe mag je, met een beetje geluk en de hulp van een goede regisseur, op zoek naar de zin van het bestaan.

Film heeft nog veel meer prachtige kanten, maar als ik moet kiezen wat ik het mooiste vind aan dit vak, komt het toch daarop neer: je kunt eindeloos blijven leren. Het verveelt nooit.

Geen wonder dat filmjournalisten vaak een lange adem hebben. Het is geweldig werk, dus je krijgt ons niet zomaar van onze plek. De allereerste filmredacteur van de Volkskrant, Bob Bertina, hield het maar liefst 34 jaar vol, van 1945 tot 1979. Dat is tot nu toe een record, maar dat de filmredactie tamelijk honkvast is, zal u als lezer vast niet zijn ontgaan.

Dat wij enorm van film houden, betekent natuurlijk niet dat we alles even mooi vinden. De band tussen de Volkskrant en film is er nooit een geweest van klakkeloze bewondering. Al helemaal niet in de beginjaren, toen de jonge krant door en door katholiek was en de cinema – die ook nog maar net kwam kijken – een grote bedreiging leek. In november 1921 schreef de krant over ‘het zedelijk en maatschappelijk bederf, dat de film maar al te vaak in breeden kring verspreidt’. Film was een ontspanning ‘die slechts met mate behoort genoten te worden’.

Toen bleek dat het met het zedelijk verval wel meeviel, werd de Volkskrant positiever over film. In de periode voor de Tweede Wereldoorlog was van filmkritiek nog geen sprake – die stond sowieso nog in de kinderschoenen. Maar er werd over films geschreven, over hun inhoud en over de sterren die erin speelden.

Na de oorlog, toen de Volkskrant een doorstart maakte, werd de filmliefde serieus. Een vaste relatie, met vanaf 1949 ook een vaste filmpagina. Dat was te danken aan Bertina, die de Volkskrantlezer door bijna alle belangrijke filmstromingen van de twintigste eeuw loodste. Het Italiaanse neorealisme – van regisseurs als Vittorio de Sica en Luchino Visconti – was zijn favoriet. Films moesten het echte leven laten zien, vond hij. Ze moesten een spiegel zijn, in plaats van een of andere fantasie waarin je comfortabel kon verdwijnen.

Bertina kon streng zijn over wat hij zinloos, dom voortwoekerend kijkvoer noemde, maar ook razend enthousiast – zoals over Les quatre cent coups van François Truffaut of Crossfire van Edward Dmytryk. ‘Ik zou u er heen willen jágen.’

Er is zoveel veranderd sinds Bertina als eerste filmredacteur aantrad. Bij de krant werd hij opgevolgd door Peter van Bueren, die werd opgevolgd door Ronald Ockhuysen, die werd opgevolgd door Bor Beekman. Om hen heen is er altijd een groep los-vaste filmmedewerkers geweest (daar ben ik er een van), met hun eigen voorkeuren en preoccupaties. Steeds andere stemmen. En toch: als je Bertina’s eerste filmstukken terugleest, zijn er nog altijd raakvlakken met de filmpagina’s van nu.

Goed, wij hoeven niet meer elke film langs een religieuze meetlat te leggen, zoals Bertina in zijn katholieke tijd (hij vond de kussen van Ingrid Bergman en Cary Grant in Hitchcocks film Notorious echt niet kunnen: ‘Behalve dat zij onkies zijn, bederven dergelijke scènes op de keper beschouwd nog een goede film’). We hebben minder woorden nodig, en we maken in vergelijking met vroeger minder onderscheid tussen filmgenres. Maar de filmliefde, die uit zich nog altijd in dezelfde zoektocht naar wat bijzonder en vernieuwend is. En in een kritische blik.

Op de laatste dag van 1946 verscheen in de Volkskrant een contemplatief stuk van Bertina. Het was niet veel soeps geweest, dat filmjaar, maar er gloorde hoop. ‘Zo gaan we dan toch met verwachting het filmjaar 1947 tegemoet,’ schreef hij. ‘Al zei die bioscoopjuffrouw verleden week nog, dat voor haar alle films eender zijn en dat het aan de kassa te merken is als er weer zo’n saaie film draait, die alleen de critici mooi vinden...’

Sommige dingen veranderen nooit. Nog steeds is er een kloof(je) tussen de criticus en de gemiddelde bioscoopbezoeker. Zelfs de filmgekke Volkskrantlezer is het nooit helemaal met de filmredactie eens, zoals elk jaar weer blijkt uit de Film van het jaar-verkiezing, in 1978 opgezet door Peter van Bueren. Dat is niet zo gek, we hebben net iets andere belangen. Bertina’s zoektocht naar authenticiteit, naar confrontatie, vind ik nog steeds herkenbaar: juist een film die ongemak oproept, heeft vaak veel te vertellen. Een gladde dertien-in-een-dozijnproductie kan best goed gemaakt zijn, maar boeit ons minder.

Onze filmrecensies, inmiddels met sterren opgetuigd, worden door lezers regelmatig te streng gevonden. Of juist te genereus. Terugkijkend op honderd jaar Volkskrantjournalistiek is dat natuurlijk wel eens terecht. Bertina vond James Dean een aansteller, Van Bueren kon weinig blockbusters verdragen. En aan de andere kant zijn er arthousefilms opgehemeld die heus niet zo geweldig waren.

We hebben er allemaal wel eens naast gezeten. Maar soms moet je een flutfilm gewoon een flutfilm noemen. Filmliefde uit zich ook in frustratie.

En soms roept de krant, gelukkig, een film uit tot meesterwerk. In deze jubileumspecial over filmliefde staan er in elk geval al honderd, zorgvuldig geselecteerd door Bor Beekman en Floortje Smit.

Verder kunt u in deze extra Editie interviews teruglezen met smaakmakers als Thomas Vinterberg, Greta Gerwig, Steve McQueen en Jodie Foster. We kijken terug, met artikelen over de goede oude videotheek, maar ook vooruit, met een gids (en tips) voor alle nieuwe streamingdiensten. Natuurlijk is er ook een lofzang op de bioscoop, toch al honderd jaar de beste plek om een film te ondergaan. Ja, we zouden u er heen willen jágen.

Pauline Kleijer, filmrecensent de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden