Ter RedactieSobibor-foto's

‘Welke woorden gebruik je voor iemand die medeverantwoordelijk is voor 28 duizend doden?’

Tientallen foto’s van vernietigingskamp Sobibor: hoe kwam freelance journalist Rosanne Kropman aan deze wereldprimeur voor de Volkskrant? En waarom zien we deze foto’s nu pas? ‘Deze periode is een scharnierpunt in de geschiedenis, de tijd dat verborgen erfgoed naar boven kan komen.’ 

Freelance journalist Rosanne Kropman op haar werkplek.Beeld Eva Faché

Deze zaterdag toont de Volkskrant vijf bijzondere foto’s. Bijzonder, omdat ze afkomstig zijn uit de collectie Johann Niemann, plaatsvervangend SS-kampcommandant van Sobibor. Over het vernietigingskamp is relatief weinig bekend, omdat de nazi’s het al in 1943 met de grond gelijk maakten om hun sporen uit te wissen. Bovendien tonen twee groepsfoto’s van kampbewakers Iwan Demjanjukde oorlogsmisdadiger die altijd ontkende in Sobibor te zijn geweest.

Tot nu waren er maar twee foto’s bekend van Sobibor. Tot de zomer van 2019 als Rosanne Kropman voor een salontafel staat met daarop tientallen uitgeprinte scènes uit het kamp. De freelance journalist is al zes jaar betrokken bij de geschiedenis van Sobibor en heeft zich uiteraard vaak geprobeerd voor te stellen hoe het eruit moet hebben gezien voor de Joden die daar nietsvermoedend aankwamen. Nu ziet ze het voor het eerst met eigen ogen.

Waren de foto’s wat je ervan verwachtte?

‘Nee, eigenlijk niet. Wat er op die foto’s stond, zag er veel lieflijker uit dan ik in mijn hoofd had. De fotocollectie toont alleen het Vorlager, het gedeelte waar de SS’ers en de Oekraïense helpers zaten. Het is een soort decor dat eruit ziet als een boerderijtje. De bewakers staan er ook vaak lachend en ontspannen op. Dat is een heel rare tegenstrijdigheid. Zij zitten daar te borrelen, terwijl je weet dat op geen steenworp afstand de gaskamers staan. Als je weet waar je naar kijkt, zijn het afschuwelijke foto’s.’

Het is een wereldwijde primeur en jij bracht die.

‘Ja, ik werd er zenuwachtig van. Het was heel spannend, omdat ik al maanden wist dat Demjanjuk op die foto’s stond. Maar ik kon nog niet publiceren, omdat de Duitse organisatie die er onderzoek naar deed de foto’s nog moest vrijgeven. Dus ik moest nog een aantal maanden door met dat geheim en hopen dat een andere journalist me niet voor zou zijn.’

Hoe heb je de foto’s gevonden?

‘Het was een soort publiek geheim. Iedereen die iets met Sobibor te maken had, wist dat er foto’s waren gevonden. Tientallen. Uit de erfenis van een plaatsvervangend kampcommandant van Sobibor. Ik liet een goed contact weten dat ik erg geïnteresseerd was in de foto’s. Zo kwam ik bij een bron die de foto’s had en ze aan me wilde laten zien.’

Hoe kreeg je het voor elkaar dat de Volkskrant de foto van Demjanjuk als eerst mocht publiceren?

‘Ik mocht de foto’s niet kopiëren, maar het gaf me wel munitie om naar de Duitse organisatie te stappen die destijds eigenaar was van de foto’s. Ik zei dat ik wist dat ze ze hadden en dat ik er een verhaal over wilde maken. Toen schrokken ze: het was niet de bedoeling dat een journalist dit zou weten. 

‘Toch zijn we in gesprek geraakt. Ik had toen al kunnen schrijven dat de foto’s bestonden, maar ik wilde ze het liefst ook kunnen publiceren. Daardoor was het in ons beider voordeel om samen te werken.’

Was je bang dat een Duits medium erachter zou komen dat die foto’s bestonden?

‘Dat is eigenlijk gebeurd. Er was een persbericht uitgegaan naar Duitse media met de uitnodiging voor de boekpresentatie van de fotocollectie van Johann Niemann. Ik denk dat ze daarmee min of meer per ongeluk het nieuws naar buiten brachten dat er 62 foto’s van Sobibor bij zaten – en oh trouwens, Demjanjuk staat er ook nog twee keer op.’ Ze kan erom lachen. ‘Na vier jaar onderzoek kan dit niet de bedoeling zijn geweest. Maar het zijn historici hè, geen communicatiespecialisten.

‘Vervolgens ging het verhaal rond in Duitse media en heb ik in allerijl dat stuk voor de Volkskrant afgemaakt. Gelukkig had ik net twee dagen ervoor bevestiging gekregen van de politie dat ook zij dachten dat Demjanjuk de man op de foto’s was.’

Op het nippertje.

‘Dat was echt… Poeh. Ik had mazzel dat ik het net rond had. Anders had ik, net als mijn Duitse collega’s, dat persbericht moeten herkauwen.’

Naar schatting zijn er meer dan 170 duizend mensen gestorven in de gaskamers van Sobibor. Een extreem efficiënte moordmachine. In 2014 kwam Kropman voor het eerst in aanraking met het onderwerp toen ze hoorde van de opgraving van de gaskamers, en ging kijken. Na haar bezoek was ze een week van slag en het onderwerp liet haar niet meer los. ‘Als freelance journalist ben je altijd op zoek naar bijzondere verhalen. Ik had niet voorzien dat dit een project van jaren zou worden.’ Komend jaar gaat ze een boek schrijven over het vernietigingskamp.

De foto’s zijn beschikbaar gesteld door de kleinzoon van Johann Niemann. Voor mensen zoals hij is dit een heel persoonlijk onderwerp. Daarnaast is het ook nog van groot historisch belang. Je werkt met gevoelig materiaal, hoe ga je daarmee om als journalist?

‘Ja…’ Kropman blijft even stil, denkt na. ‘Ik probeer zo feitelijk mogelijk te zijn in de manier waarop ik erover schrijf. Ik blijf zoveel mogelijk weg bij metaforen en beeldspraak. Het is niet nodig om het heel emotioneel op te schrijven, want de feiten spreken voor zich.

‘Maar het is wel ingewikkeld hoor. Soms lees ik over iets heen. Het eerst stuk dat ik schreef over Demjanjuk belandde online met een kop erboven waarin hij ‘beul’ werd genoemd, tussen aanhalingstekens. Ik kreeg op Twitter echt boze reacties: waarom aanhalingstekens, dat is hij toch? Zo gevoelig is het.

‘Welke woorden gebruik je voor iemand die medeverantwoordelijk is voor de moord op 28 duizend mensen? Ik denk dat de enige manier om daarover te schrijven, is om letterlijk op te schrijven hoe het zit.’

Heb je de kleinzoon van Niemann, van wie de foto’s waren, nog gesproken?

‘Nee, die wilde geen contact met media. Ik heb hem wel een brief gestuurd met de vraag of hij mij meer zou kunnen vertellen over de foto’s en welke rol ze in zijn leven gespeeld hebben. Daar heeft hij nooit op gereageerd, en dat snap ik ook wel. Ik vind het al enorm dapper van hem dat hij die foto’s heeft willen afstaan. Hij had ze ook weg kunnen gooien.’

Kropman denkt dat er een interessant proces gaande is, 75 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Door de verstreken tijd is er meer afstand, wat mogelijk leidt tot meer openheid van nakomelingen. ‘Van de generatie die het heeft meegemaakt, zijn nog weinig mensen in leven. Voor kinderen van bijvoorbeeld SS’ers is het onderwerp erg ingewikkeld, want de daders zijn hun eigen ouders. Maar je ziet dat de kleinkinderen er iets makkelijker mee om kunnen gaan.’ Daardoor zou er zomaar nog veel meer materiaal naar boven kunnen komen, denkt ze. 

Fotograferen was eigenlijk streng verboden in de kampen, maar het werd toch gedaan. IJdelheid van de carrièreklimmers bij de SS, vermoedt Kropman. ‘De organisatie die deze foto’s in handen had, vond tussen de foto’s van Niemann een beeld dat al eerder bekend was; dit was een tweede exemplaar. Er wordt nu gedacht dat foto’s wel vaker meerdere malen zijn afgedrukt om te verspreiden onder de mensen die er werkten. Er zouden dus veel meer foto’s moeten zijn van dit soort plekken.’

In de erfenis van andere kleinzoons en kleindochters?

‘Ja, er moeten er meer zijn. Daarom is dit ook zo’n interessant moment, de periode waarin het verborgen erfgoed na al die tijd naar boven kan komen. Een scharnierpunt in de geschiedenis.’

John Demjanjuk is het tot aan zijn dood blijven ontkennen, maar deze foto bewijst de aanwezigheid van de oorlogsmisdadiger in vernietigingskamp Sobibor.

Meer lezen over Sobibor:

Op 4 december 2018 overleed Selma Engel-Wijnberg (96), de laatste Nederlandse overlevende van Sobibor. Een maand voor haar dood vertelde haar familie over de lange schaduw van het vernietigingskamp en hun angst voor het opnieuw oprukkend antisemitisme.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden