InterviewRobert Vuijsje

‘Welke rol speelt afkomst in het leven van Nederlanders? Dat is waar alle verkiezingen uiteindelijk over gaan’

Schrijver Robert Vuijsje maakte al bijna driehonderd interviews in zijn serie Land van afkomst, waarin hij ‘zwartharige Nederlanders’ spreek over welke rol afkomst in hun leven speelt. Donderdag verschijnt een bundel met de honderd beste afleveringen. ‘Ik ben eigenlijk verbaasd dat niet iedereen hierover schrijft.’

Donderdag komt er een bundel uit met de beste honderd verhalen in de reeks Land van Afkomst van Robert Vuijsje.Beeld Eva Faché

Hij kan het onderwerp van zijn interviewserie Land van afkomst samenvatten met één vraag. ‘Die vraag kreeg ik zelf ook altijd, toen ik nog zwart haar had’, zegt schrijver Robert Vuijsje, en wijst met een glimlach naar zijn grijzende haren. Hij is geboren in Amsterdam, kind van twee Joodse ouders. Zijn vader is geboren in Nederland, zijn moeder komt uit de Verenigde Staten. ‘Als ze vroegen waar ik vandaan kwam zei ik: Amsterdam. Want dat is waar ik ben geboren en opgegroeid. Maar dat bedoelden ze dan niet, en dan kwam die tweede vraag.’

De vraag die iedere ‘zwartharige Nederlander’, zoals Vuijsje het zegt, wel eens krijgt: ‘waar kom je écht vandaan?’

Hoe voelt het om die vraag te krijgen?

Vuijsje denkt even na. ‘Het is een beetje... ontregelend. Iemand maakt direct duidelijk dat hij vindt dat jij er niet uitziet alsof je een Nederlander bent. Ja hoe voelt dat? Er zijn mensen die er woedend over worden als ze die vraag krijgen. Maar het kan onhandigheid of onwetendheid zijn. Niet iedereen die ooit zo’n vraag heeft gesteld is automatisch een racist.’

Donderdag komt een bundel uit van zijn 100 beste interviews uit de serie, met die gevreesde vraag als titel: Maar waar kom je écht vandaan? Land van Afkomst verschijnt al zes jaar elke week in de Volkskrant en het totaal aantal afleveringen loopt inmiddels tegen de driehonderd. Vuijsje spreekt sporters, kunstenaars, Kamerleden en ondernemers met voorouders van over de hele wereld – van Marokko tot Indonesië, van Suriname tot Friesland. Recent sprak hij met onder andere rapper Jay-Way, nieuwslezer Amber Brantsen en voormalig profvoetballer Orlando Engelaar.

Zes jaar, bijna 300 gesprekken. Heeft de serie een ontwikkeling doorgemaakt, volgens jou?

‘We hebben sindsdien volgens mij als land een ontwikkeling doorgemaakt. Ik begon zes jaar geleden aan de serie omdat ik in mijn omgeving mensen ervaringen hoorde uitwisselen over hoe ze vanwege hun afkomst anders behandeld werden, maar je las er in de media nauwelijks over. Dus het begon als iets dat voor de meeste mensen nieuw was.

‘Dat is nu anders, we weten dat dit gebeurt. De fase van het vragen ‘wat maak je mee’ is voorbij. De volgende fase is: ‘oké, het is duidelijk dat dit probleem of onderwerp bestaat – hoe gaan we nu verder?’

Wat was het effect van de Black Lives Matter-beweging die de afgelopen maanden actie voerden?

‘Dat heeft de ontwikkeling van het onderwerp in een stroomversnelling gebracht. Je kunt niet doen alsof het niet bestaat. Iedereen moet er iets mee. Je zag het ook bij de rel over die nachtclub in Amsterdam, De School.’ Het bestuur van de nachtclub, een plek die geliefd was vanwege haar inclusiviteit, werd ernstig verweten dat er geen kleur zat in de leiding. Hij lacht. ‘Dat slaat natuurlijk totaal door. Dat zijn gewoon de mensen die de club zijn gestart, dan kan je moeilijk zeggen: jullie zijn niet divers genoeg. Je bent niet verplicht om anderen toe te laten tot de leiding van jouw club.’

Los van de extreme reacties, zegt Vuijsje, maakt de beweging ook verhalen los. ‘Tot een paar maanden geleden was er de gedachte: als je vertelt over waar je tegenaan loopt als niet-witte Nederlander, is de kans groot dat een groot deel van Nederland zich daar niet in zal herkennen. Dat mensen denken: ‘daar heb je weer zo’n zeurpiet’.’

Twijfelen mensen weleens, als je ze vraagt over meedoen aan de serie?

‘Sommige mensen aarzelden. Omdat ze zich niet willen profileren als ‘de Marokkaan’ of ‘de Indo’. Er zijn weleens mensen die daarom nee zeggen, ja. Niet veel hoor.’

‘Het wordt wel eens heel simpel gesteld: witte mensen zijn slecht, de zwartharige mensen zijn zielige slachtoffers van het systeem. Maar het is natuurlijk veel gelaagder dan dat.’Beeld Eva Faché

Catherine Keyl, van Joodse afkomst, zei dat jij haar hebt moeten ‘omlullen’ om mee te doen.

‘Ik ontdekte toevallig dat zij Joods was, dat was wel een verrassing. Ik dacht: ‘oh, zij hoort dus ook bij mijn ‘club’’. Vuijsje grinnikt. ‘Catherine zei eerst: waarom zou ik meedoen, ik heb geen programma te verkopen en dit draagt niet bij aan mijn marktwaarde – integendeel. Ze dacht dat ze veroordeeld zou worden.

‘Ze deed het uiteindelijk toch omdat ze mij weleens wilde ontmoeten, zei ze. Na het interview was gepubliceerd bleek ze bijna alleen maar positieve reacties te krijgen. Ze belde me op en zei: ‘ik heb gewoon huilende mensen aan de lijn gehad’, zo ontroerend vonden ze het.’

Omdat de serie al zo’n tijd loopt, kwamen steeds ook de discussies van het moment aan het bod. Vuijsje deed dat ook expres – met vragen als: ‘wat vind je van Zwarte Piet?’ (‘zes jaar geleden zagen veel mensen daar nog geen kwaad in, inmiddels is het wel duidelijk de andere opgeslagen’), ‘mogen Mohammed-cartoons getekend worden?’, en ‘zeg je liever ‘wit’ of ‘blank’?’

Dat het onderwerp al zes jaar wekelijks in de krant aan bod komt, maakt een groot verschil, denkt Vuijsje. ‘Ik hoop dat er daardoor gewenning is opgetreden, van: ‘oh ja, dit speelt, dit is belangrijk’. En op deze manier kun je veel verschillende kanten belichten. Het wordt wel eens heel simpel gesteld: witte mensen zijn slecht, de zwartharige mensen zijn zielige slachtoffers van het systeem. Maar het is natuurlijk veel gelaagder dan dat.

‘Voor de interviewbundel die nu uitkomt ben ik weer interviews terug gaan lezen en ik kwam veel voorbeelden van die facetten tegen. In een aantal afleveringen ging het over de ingewikkelde verhouding tussen creoolse Nederlandse Surinamers en Nederlandse Ghanezen. Nederlandse Ghanezen worden door creoolse Nederlandse Surinamers gediscrimineerd, omdat zij als Afrikanen minderwaardig zouden zijn. 

‘Of de sociale druk onder Nederlandse Marokkanen onderling. Die hebben behoorlijk strenge regels en als je je er niet aan houdt ben je een hoer, of een slechte moslim. Ik ben blij dat al die ingewikkelde manieren waarop dit in elkaar verweven is, verteld kunnen worden.’

Waarom blijft dit onderwerp jou zo boeien?

‘Voor mij is het echt het interessantste onderwerp van deze tijd.’ Een pauze. ‘Al moet ik zeggen dat het gesprek éigenlijk over klimaatverandering zou moeten gaan. Over honderd jaar is deze planeet onleefbaar, en dan stel ik me zo voor dat mensen terugkijken op deze tijd en zeggen: ‘waar waren die mensen toen mee bezig?’’ Hij lacht, maar het is hem duidelijk wel ernst. ‘Wij hebben geen schoon water meer, en die mensen waren alleen maar bezig met verschillen tussen het ene en het andere kleurtje.’

‘De realiteit is dat het er continu over gaat. Dit is waar alle verkiezingen over gaan, als het er echt op aankomt. Voor mij symboliseert dit onderwerp het Nederland van nu: de geschiedenis van die grote groepen die hier in de laatste vijftig jaar naartoe zijn geëmigreerd en hier zijn geworteld, een ontwikkeling waar daarvoor geen sprake van was.

‘Ik heb er inmiddels twee romans over geschreven. Bij mijn tweede boek werd ook gevraagd: ‘waarom nog een roman over hetzelfde onderwerp?’ En dan zeg ik: ‘ik ben eigenlijk verbaasd dat niet iedereen hierover schrijft.’’

Interviews uit Robert Vuijsjes Land van afkomst-serie:

Rapper Jay-Way: ‘Die slavenhandel was vroeger, laten we zorgen dat Zwarte Piet ook iets van vroeger wordt’

Nieuwslezer Amber Brantsen: ‘In mijn hele leven is mijn afkomst nooit een thema geweest. Tot ik op tv kwam’

Oud-voetballer Orlando Engelaar: ‘Op het veld zijn twee scheldwoorden populair. We zouden ze hier niet moeten noemen’

Acteur Sabri Saad El Hamus: ‘Vrijheid neem je, wacht niet af tot ze je wordt gegund’

Cabaretier Najib Amhali: ‘PVV’ers zeggen altijd tegen me: jij bent anders. Ik vraag dan: hoezo anders?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden