TER REDACTIETeam Mijn Bevrijding

‘Monumentjes voor een bescheiden generatie’: de makers over Mijn Bevrijding

Ter ere van 75 jaar bevrijding tekende de Volkskrant afgelopen jaar bijzondere verhalen op van mensen die er zelf bij waren. Met succes: de 75 interviews werden 2 miljoen keer bezocht. Het team vertelt over wat dit project zo bijzonder maakte.

Geart van der Pol, coördinator van het project Mijn Bevrijding.Beeld Sabine van Wechem

‘Het was echt onze laatste kans om dit soort verhalen te verzamelen.’ Geart van der Pol heeft dit de afgelopen anderhalf jaar al vaak gezegd als coördinator van het project Mijn Bevrijding. 

Het was de laatste kans om de verhalen van de bevrijding van Nederland, 75 jaar geleden, niet te verkrijgen van zwart-witfoto’s en de overlevering, maar van de mensen die er zelf bij waren. Mensen zoals Thea Reymers, Nol Voorn, Everd Soons, Virry de Vries Robles, Peter Hein en Merlyn Frank, toen nog jongeren en kinderen.

Mijn Bevrijding
75 jaar geleden werd Nederland bevrijd. De Volkskrant presenteert voor die gelegenheid 75 verhalen over mensen die er zelf bij waren. Hier vindt u alle verhalen en een tijdlijn van de bevrijding

Waar veel nieuwsartikelen een dag later al minder urgent zijn, geldt bij deze verhalen het tegenovergestelde. Van der Pol vindt het ‘eng om te erkennen, maar het is wel een beetje zo’: hij werkte de afgelopen anderhalf jaar aan een klein stuk geschiedschrijving. ‘Dat is ook mijn belangrijkste motivatie, dat die verhalen worden vastgelegd. Als je beschrijft wat er toen is gebeurd, kunnen we daar misschien nog van leren.’

Het project Mijn Bevrijding omvat 75 persoonlijke verhalen uit de tijd dat Nederland werd bevrijd van de nazi’s. Als coördinator en projectleider was Van der Pol verantwoordelijk voor het vinden van de juiste verhalen. Die mochten niet willekeurig zijn. ‘Ik voelde zelf een grote verantwoordelijkheid om zo dicht mogelijk bij de waarheid komen’, zegt Van der Pol. ‘Dat de verhalen een goed beeld zouden geven van hoe divers de bevrijding door heel Nederland is beleefd.’

Spreiding

De juiste geografische spreiding was daarom belangrijk, het werkt niet als er alleen verhalen uit het zuiden van het land worden verteld. En inhoudelijk was de bevrijding een periode van tegenstrijdigheden: er was feest, maar ook gevaar. ‘Het moest geen verzameling zijn van alleen vrolijke verhalen. We wilden tonen dat er ook heftige dingen zijn gebeurd.’

Neem de ervaring van Roos Derks, 87, die vertelt hoe zij en haar zusjes in 1944 op hongertocht gingen en na lang lopen uitgeput in de sneeuw gingen liggen. Derks herinnert zich nog dat de sneeuw warm aanvoelde, vlak voordat zij en haar zusjes werden gevonden. Rond diezelfde tijd werd Lammie Drenth, nu 93 jaar, verliefd op een onderduiker waarmee ze nog lang zou leven. Hij zong liedjes terwijl ze in de woonkamer stiekem vreeën onder zijn jas.

Eén oog hield Van der Pol steeds op de finishlijn − werd verhaal 15 gepubliceerd, dan was hij in zijn hoofd al bij verhaal 35. ‘Op een gegeven moment werd het zo groot, dan kan je niet meer aankomen met 65 verhalen − het moesten er 75 zijn, naar het jubileumgetal. En die moesten ook allemaal in balans zijn met elkaar. Dat is wel spannend, als je zo’n project aangaat. Doe je dat wel goed? Je moet daar niet te veel bij stilstaan, dat kan je echt gek maken.’

Van der Pol kreeg onlangs nog bevestiging dat verhaal nummer 75 binnen is. ‘Gelukkig, want dat was nog even spannend. Door de coronacrisis kon een aantal verhalen niet meer doorgaan. Maar Dick Nieuwboer heeft nog een aantal mooie verhalen kunnen maken door interviews via videoverbinding.’

Boven het hoofd

Het was, zegt Van der Pol, een leerzame periode. ‘Op je 24ste verantwoordelijk zijn voor 75 verhalen over de bevrijding, dat groeide me op zeker moment een beetje boven het hoofd. Wat dat betreft ben ik blij dat Maarten van Gestel er bijna vanaf het begin bij was, als leeftijdsgenoot.’ Van Gestel is de journalist waarmee Van der Pol voor dit project het meest samenwerkte en die het grootste deel van de interviews voor zijn rekening nam. De mensen die ze spraken hadden stuk voor stuk hun opa of oma kunnen zijn.

Vorige week hoorden ze dat het project genomineerd is voor een Tegel, de belangrijkste journalistieke prijs van Nederland. Prachtig, vindt Van der Pol. Maar echt onder de indruk lijkt hij pas als hij vertelt over de reacties die ze kregen van de geïnterviewden en hun families.

‘Een aantal van de mensen die we hebben geïnterviewd, overleed tijdens het maken van de serie. Maarten kreeg na publicatie van het interview een bericht van de nicht van Thea Reymers, een van die overledenen, dat ik heel bijzonder vond.’

Thea’s bevrijdingsverhaal gaat over hoe zij en haar ouders ten tijde van de oorlog dakloos werden en rondzwierven tot de bevrijding − en hoe ze daarom later zelf Syrische vluchtelingen besloot te helpen. De nicht bedankte van Gestel uitvoerig voor het verhaal, noemde het een ‘postuum eerbetoon’. Thea heeft de foto’s die van haar waren genomen voor het artikel in haar laatste dagen op haar muur gehangen.

MEER VAN TEAM MIJN BEVRIJDING

Wat begon als een mooi idee om met een paar verhalen stil te staan bij een bijzonder jubileum, liep uit op een van de eerste volledig crossmediale projecten in de geschiedenis van de Volkskrant. Zo’n dertig mensen werkten uiteindelijk in meer of mindere mate mee aan het project mee: auteurs, fotografen, vormgevers, programmeurs, eindredacteuren, videomakers en de online- en sociale mediaredactie. Wat vonden zij het meest bijzonder of uitdagend aan het project?

Maarten van Gestel, schrijvend journalist
Interviewde het grootste deel van de ooggetuigen voor Mijn Bevrijding

‘De meeste interviewkandidaten vonden we via een oproep in de krant. De 103-jarige Riek niet. Mijn huisgenoot vertelde over haar: een vriend van haar vriend woonde naast deze hoogbejaarde vrouw, die een ‘belangrijke medaille’ had gekregen voor wat ze in de oorlog had gedaan.

‘Zelden kwam de geschiedenis voor mij zo dichtbij als in de gesprekken met haar. Tijdens de oorlog in Amsterdam bood ze onderdak aan drie Joodse zussen in haar kleine appartement. Dat was in hetzelfde gebouw als waar ik haar sprak: ze woont er al ruim tachtig jaar. Ze vertelde me dat ze een van de gevaarlijkste Jodenjagers uit de Nederlandse geschiedenis voor haar deur had gekregen in die tijd, de confrontatie die ze beschreef klonk als een scène als uit een Tarantino-film.

‘Haar nuchterheid raakte me. Twijfelden zij en haar zus erover om onderduikers te nemen? Nee hoor, zei ze, ‘we deden het gewoon’. Die medaille van Riek is de Yad Vashem-medaille, voor hulp aan Joden in de Tweede Wereldoorlog. Wat een taaie vrouw, en wat een geluk dat we haar vonden. Haar ga ik niet vergeten.’

Dirk Jacob Nieuwboer, redacteur media- en cultuurkatern V
Was bij de start van het project coördinator van de crossmedia-redactie. Maakte meerdere interviews met ooggetuigen voor Mijn Bevrijding en is de eindredacteur van het project

‘Het is misschien met de kennis van nu makkelijk gezegd, maar dit project was al bijzonder toen we anderhalf jaar geleden begonnen. Iedereen was gelijk enthousiast over het idee van de kaart die per dag het echte verloop van de bevrijding zou weergeven, en de eerste overleggen met Geart, Maarten, Ellen en Sander (respectievelijk Van der Pol, Van Gestel, De Visser en Van Walsum, red.) waren hartstikke leuk en inspirerend. Het was een gouden combinatie van jonge en ervaren journalisten, allemaal inhoudelijk bevlogen en heel collegiaal.

‘Ik mag graag geloven dat dat enthousiasme overslaat op anderen. Dat de geïnterviewden daardoor ook graag mee willen werken en zich openstellen. Het helpt dat oudere mensen graag terugblikken op een bijzondere periode uit hun leven. Vervolgens praten ze daar wel vaak bagatelliserend over. ‘Zoveel stelt het toch niet voor?’ ‘Ach ja, zo ging dat nu eenmaal.’ De verhalen zijn monumentjes voor een bescheiden generatie.’

Ellen de Visser, wetenschapsredacteur
Maakte meerdere interviews met ooggetuigen van de bevrijding en schreef verhalen over de achtergrondvragen zoals de betrouwbaarheid van 75 jaar oude herinneringen

‘Het is 75 jaar na de bevrijding nog steeds belangrijk om verhalen van ooggetuigen te vertellen, opdat de herinnering aan wat zich heeft afgespeeld niet vervaagt. Het is niet voor te stellen wat mensen in die oorlogsjaren hebben meegemaakt; laten we uit respect voor alle slachtoffers hun verhalen blijven doorgeven.

‘Het belang daarvan kan ik het beste verduidelijken aan de hand van de prachtige woorden die psychiater en kampoverlevende Andries van Dantzig ooit sprak. ‘Blijf getuigen: zo was het, dat hebben onze geliefden meegemaakt, dat kan een mens een mens aandoen. Die getuigenis kan niet meer worden uitgewist.’’

Sander van Walsum, verslaggever
Maakte meerdere interviews met ooggetuigen van de bevrijding

‘Voor mij was de grootste uitdaging − al vind ik dat eigenlijk een groot woord voor een project dat zo aansloot bij onze persoonlijke belangstelling − om ooggetuigen te laten stilstaan bij details van hun verhaal. Dan moet je denken aan: werd er in de laatste oorlogswinter nog vuilnis opgehaald? Wat aten jullie met Kerstmis? Spraken jullie nog wel eens over Joodse buurtgenoten die eerder waren afgevoerd? Voor henzelf zijn die details nogal triviaal, maar voor de hedendaagse lezer geven ze juist profiel aan verhalen die vaak wat routinematig worden verteld.’

Titus Knegtel, grafisch ontwerper
Verantwoordelijk voor het design van Mijn Bevrijding

‘Het mooiste aan het project vind ik dat je het kan zien als een verzameling herinneringen die mensen hun hele leven bij zich hebben gedragen. Herinneringen waar langzaam meer gaten in komen, maar waarvan sommige nog kraakhelder zijn. Het feit dat een aantal van die herinneringen voor het eerst wordt uitgesproken, maakt het extra bijzonder.’

Rebecca Fertinel, fotograaf
Maakte een groot deel van de portretten van geïnterviewden

‘Als fotografe ontmoet je soms mensen die je nooit meer vergeet. Ik probeer dan contact te houden, maar je weet dat je ze vaak nooit meer terugziet. Onlangs moest ik voor een bevrijdingsverhaal naar Radlett, een plaatsje in Engeland, waar de broers Simon en Adrian Kitchen wonen. Toen ik afscheid nam en ze tegen mij zeiden: ‘We really hope to see you again’, hoopte ik stiekem dat ik ze toch nog een keer zou zien.

‘De vader van Adrian was in de oorlog verongelukt als piloot. Uit het tweede huwelijk van zijn moeder werd Simon geboren. Adrian had de last van zijn vaders dood op zijn schouders, Simon was de lieveling. Met zo’n verhaal zou je denken dat ze rivalen zouden zijn, maar ze zijn enorm warm naar elkaar. Onderweg naar huis bedacht ik mij dat de oorlog zoveel jaar later nog altijd het leven bepaalt van mensen en invloed heeft, maar deze keer op een mooie manier.’

Lisette Spiegeler, videoredacteur
Filmde de zesdelige videoserie waarin ooggetuigen hun bevrijdingsverhaal vertellen

‘Wat ik bijzonder vind, is dat je deze persoonlijke verhalen van 75 jaar geleden ook in het nu kan plaatsen. Wij in Nederland leven misschien wel in vrijheid, maar zoveel andere mensen op deze wereld nog niet. Bij Peter Hein zie je dat oorlog en jeugdtrauma’s voor altijd in je blijven zitten. Het verhaal van Roos Derks, die dakloos moest rondzwerven, kan je vergelijken met kinderen uit Syrië die nu op Lesbos aan hun lot worden overgelaten. Hoeveel kinderen worden gescheiden van hun ouders door oorlogen en moeten deze op veel te jonge leeftijd missen?

‘Door deze kleine verhalen, die eigenlijk nog niet zo lang geleden in eigen land zijn gebeurd, kan je je misschien een beetje meer inleven in de mensen die dit vandaag de dag nog meemaken.’

Daan van Acht, online redacteur
Was verantwoordelijk voor het uitvoeren van de socialemediastrategie

‘Het verhaal dat het meeste indruk op mij maakte, was dat van Everd Soons, die als jochie in Maastricht zijn persoonlijke held vond in de Amerikaanse militair William. Prachtig om te zien hoe zij hun hele leven lang contact hielden, en elkaar jaren later zelfs nog een keer ontmoetten. De video die daarna ook nog over zijn verhaal werd gemaakt, is de kers op de taart. Een aanrader.’

Mirjam Leunissen, datajournalist
Werkte mee aan de interactieve kaart waarmee de bevrijding te volgen was, met historische nauwkeurigheid van plaats en tijd

‘We wilden de exacte loop van de grenslijnen van de bevrijde gebieden reconstrueren. Dat moest voor elke dag vanaf het begin van de bevrijding. Ik heb dit samen met onlineredacteur Jelle de Wolf gedaan. We hebben handmatig de bevrijdingsgrenzen digitaal ingetekend. We gebruikten onder andere een lijst met burgemeestersverklaringen, waarin staat op welke dag hun gemeente werd bevrijd.

‘Daarna heb ik met een zelfgeschreven computerscript de juiste uitsnedes geproduceerd uit een kaart van Nederland in 1944-‘45. Ook dat hebben we handmatig moeten maken, want het landschap zag er toen heel anders uit. Er was nog geen Flevopolder, maar wel een Lauwerszee.’

Martijn Eerens, newsroom developer
Werkte mee aan de interactieve kaart waarmee de bevrijding te volgen was en maakte deze geschikt voor alle verschillende platformen

‘De interactieve kaart was mijn grootste uitdaging. Na het tekenwerk van Jelle de Wolf en de datamagie van Mirjam Leunissen heb ik het geheel laten werken op alle mogelijke apparaten die onze bezoekers gebruiken, van desktop tot oudere smartphones. Uiteindelijk ben ik erg blij met hoe de kaart functioneert. De lezer kan de verhalen zo in de context van de bevrijding zien. Dat had zeker niet mogen ontbreken.’

Corinne van Duin, chef van De Gids en Crossmedia
‘Uitdagend aan dit project was de dosering. Verhalen maken kunnen we als de beste, maar hoe houd je het enorme aanbod behapbaar? Ik denk dat dit project een mooie samenwerking is tussen traditie en techniek. De traditie van de verhalenverteller gecombineerd met de techniek van immersive storytelling: mensen met plezier nog meer laten lezen en kijken. Dit zijn technieken die commerciële partijen heel goed in de vingers hebben, maar het is mooi om te zien hoe wij dit ook konden bereiken.

‘Ik vind het ook mooi we als krant het uithoudingsvermogen hebben gehad om het project echt goed uit te diepen. Op onderzoeksjournalistiek na zijn we toch vaak van het snelle nieuws en de korte baan. Dat we Mijn Bevrijding maandenlang spannend hebben weten te houden, vind ik bijzonder.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden