Interview

2019 was het jaar van de Haga-saga: ‘Bij ons zat ook altijd die knagende gedachte: misschien worden we er wel ingeluisd’

Maandenlang zochten journalisten Rik Kuiper en Tjerk Gualthérie van Weezel naar de waarheid rond het Haga Lyceum. Hun werk dingt maandag mee naar de Tegel voor beste verslaggeving. ‘Bij ons zat ook altijd die knagende gedachte: misschien worden we er wel ingeluisd.’

Onderwijsverslaggever Rik Kuiper en chef Verslaggeverij Tjerk Gualthérie van Weezel op de redactie van de VolkskrantBeeld Medialogica

Het knaagt nog steeds aan ze, zeggen Kuiper en Gualthérie van Weezel. Of eigenlijk knaagt het alweer, nu de school die ze een jaar lang volgden vorige maand opnieuw in opspraak raakte. Steeds als het afgerond lijkt, krijgt het verhaal van het Cornelius Haga Lyceum in Amsterdam een nieuwe wending.

De school werd groot nieuws in maart 2019, toen de NCTV en de gemeente Amsterdam een ambtsbericht van de AIVD naar buiten brachten: leerlingen op het Amsterdamse, islamitische, Haga Lyceum zouden worden beïnvloed door personen die salafistisch gedachtegoed willen verspreiden en contact onderhouden met een terroristische groepering. De overheid eiste het vertrek van het schoolbestuur.

‘Iedereen was op voorhand al tegen die school’, zegt Kuiper. ‘Media en politiek riepen: het is een haatschool, waarom is ‘ie nog open?’ Maar na bijna een jaar strijd oordeelde de rechter in januari van dit jaar dat voor een vervanging van het schoolbestuur te weinig onderbouwing was.

Daarmee leek het even gedaan met de controverse rond de school. Tot afgelopen mei, toen NRC meldde dat directeur-bestuurder Soner Atasoy illegaal gesprekken zou hebben afgeluisterd van de Onderwijsinspectie tijdens het onderzoek op het lyceum. Ook zou hij een schrikbewind hebben gevoerd. De bestuurders van de islamitische school, onder wie Atasoy, zijn momenteel verwikkeld in een strijd om de macht.

Zijn jullie er nu weer ingedoken?

Kuiper: ‘We zijn er nu wel weer mee bezig. Er waren destijds allemaal beschuldigingen dat de school het toezicht niet op orde had, en dat Atasoy geen tegenspraak kreeg. Die discussie wordt nu weer opgerakeld. Dan vraag je je soms af: hebben we vorig jaar dingen over het hoofd gezien?’

Van Weezel: ‘Zelfs na de maanden onderzoek houd je dat gevoel, omdat er altijd iets kan zijn dat je niet wist.’

2019 was, voor Kuiper en Van Weezel, het jaar van de Haga-saga. Voor hun werk zijn ze genomineerd voor de Tegel, de belangrijkste journalistieke prijs van Nederland. ‘Onze verslaggevers Tjerk Gualthérie van Weezel en Rik Kuiper’, schreef hoofdredacteur Pieter Klok in zijn commentaar, ‘verdienen de eer dat ze als eerste fundamentele vraagtekens zetten bij het AIVD-onderzoek.’

De verslaggevers constateerden na hun eigen onderzoek naar het ambtsbericht van de AIVD dat de beschuldigingen wel erg sterk waren aangezet voor het bewijs dat er te vinden was. De toezichthouder van de AIVD, de CTIVD, oordeelde in december 2019 dat het ambtsbericht inderdaad fouten en onzorgvuldigheden bevat. ‘Een doodzonde’, noemde CTIVD-voorzitter Nico van Eijk het.

Jullie hebben maandenlang onderzoek gedaan naar deze school en de beweringen in de brief van de AIVD. Wat motiveerde jullie om dit te doen?

Kuiper: ‘Het raakte aan zoveel onderwerpen. De positie van de islam in de maatschappij, de rol van de geheime diensten − het was gewoon een spannend dossier.’

Van Weezel: ‘We namen echt wel af en toe hoogdravende woorden in de mond − dat het onze plicht is om, als een groep mensen kritisch is op de overheid, dat serieus te onderzoeken. We zagen dat de ouders die hun kinderen naar die school brachten overduidelijk niet allemaal zware salafisten waren: er zaten mondige moeders bij met goede banen in de Nederlandse samenleving. En door deze actie was al hun vertrouwen in de overheid en de media gewoon weg. Volgens mij is het belangrijk dat wij als medium al het negatieve dat wordt gezegd over hen niet zomaar voor waar aannemen.

‘En de vrijheid van onderwijs, zo’n klassieke vrijheid waar Nederland op gebouwd is, wordt in deze casus ook echt op de proef gesteld. Dus het was een prachtige samenkomst van interessante aspecten en figuren.’

Figuren zoals directeur Soner Atasoy. Kuiper en Van Weezel besloten vorig jaar om een paar dagen nadat de NCTV en de gemeente Amsterdam alarm sloegen de directeur te interviewen op de school. Dat Soner Atasoy een eigenaardig figuur was, was al bekend. Hij had burgemeester Halsema ‘domme gans’ genoemd en stuurde haar een getekende middelvinger toen ze hem sommeerde naar het stadhuis te komen.

Kuiper: ‘Je hebt het woord van gerenommeerde overheidsorganisaties over een wat merkwaardige schoolbestuurder, die allerlei onaardige dingen zegt en een nogal explosief karakter heeft. Dan denk je eerst: als ik iemand het voordeel van de twijfel moet geven, dan de AIVD. Maar toen we Atasoy interviewden, dachten we: er zitten toch wel heel rare aspecten aan dit verhaal.’

Welke rare aspecten, bijvoorbeeld?

Kuiper: ‘Bijvoorbeeld: als er veel aanwijzingen zouden zijn dat hij banden had met terroristen, dan zou je toch verwachten dat hij een keer van zijn bed is gelicht. En dat daar een strafzaak uit volgde. Maar dat was niet zo. En ook − Tjerk, had hij het toen al over dat inspectierapport?’

Van Weezel: ‘Ja, dat hebben we toen ook direct gezien.’

Kuiper: ‘Er lag een conceptrapport van de Onderwijsinspectie waarin stond dat het een goede school was. Niets over salafisme of anti-democratisch onderwijs, of dat het bestuur niet op orde zou zijn.’

Van Weezel: ‘Interessant aan dat eerste interview met Atasoy is dat je direct wordt geconfronteerd met de vraag: wat als iemand alles volledig ontkent? Dan zit je als journalist toch met een probleem. Want het is heel moeilijk om die beweringen van de AIVD te checken. Dat was direct een ingewikkelde kant van die zaak.’

Jullie belangrijkste stuk over de zaak was een bijna zevenduizend woorden tellend verslag dat in juni 2019 verscheen. Daarin delen jullie een grote hoeveelheid nieuwe bevindingen over de school en de mensen die erbij betrokken zijn. Maar jullie laten in het stuk ook merken dat jullie nog steeds veel vragen hadden.

Kuiper: ‘Dat was ook de kritiek op dat stuk: uiteindelijk weet je nog niet hoe het zit. Maar het is de vraag of we daar ooit achter komen. Wat we wel hebben blootgelegd, is dat een aantal dingen uit dat ambtsbericht mogelijk te stellig waren geformuleerd. Daar hebben we uiteindelijk min of meer gelijk in gekregen van de CTIVD.’

Van Weezel: ‘Wat dat grote stuk vooral doet, volgens mij, is het problematiseren van zo’n bericht van de AIVD. Dat heeft een enorme impact, maar omdat de onderliggende informatie geheim is, gaat het publiceren van het bericht praktisch om een veroordeling zonder bewijs.’

Kuiper: ‘De AIVD heeft cruciale fouten heeft gemaakt. Wat mij dan verbaast, is dat er nauwelijks ophef over was in de Tweede Kamer, er is geen spoeddebat geweest, geen minister om uitleg gevraagd. Dat is tekenend in dit dossier, denk ik, dat de politiek eigenlijk maar één wenselijke uitkomst ziet, ongeacht wat de feiten zijn.’

Van Weezel: ‘De vraag waarom daar niets mee gebeurde mochten wij nog een keer opschrijven in de krant in januari. We spreken ook Kamerleden, en wat die daar zeggen: daar kun je wel van schrikken. De VVD-woordvoerder zei: het interesseert me niet wat er niet klopte aan het ambtsbericht van de AIVD, want de inhoud lag in mijn straatje. Dat was niet het antwoord wat ik persoonlijk had verwacht, zal ik maar zeggen.’

Media zoals de Volkskrant spelen een centrale rol in dit dossier. Atasoy noemde de beschuldigingen van de overheid een poging tot ‘governance by media’. Hoe kijken jullie daar op terug?

Van Weezel: ‘Uiteindelijk geeft de rechter een oordeel, maar een tijdlang waren de media wel de arena, ja. Atasoy zei in dat eerste interview: de overheid kiest ervoor om de strijd naar het publieke domein te verplaatsen - die brief wordt naar buiten gebracht en dat betekent dat het volk de rechter is geworden - en wij als journalisten de griffiers. Wij begrepen dat daar wel wat in zat.’

Atasoy liet merken dat hij de media-aandacht zelf ook bewust inzette.

Kuiper: ‘Klopt. Dat was echt een spel wat hij speelde, dat wisten we ook. Het ingewikkelde van dit dossier is dat je aan alle kanten te maken hebt met partijen waarvan je het idee hebt dat ze niet alles vertellen, waardoor je niet te weten komt wat je zou willen weten.

‘Aan de ene kant staat de AIVD die zegt: die onderliggende stukken zijn geheim, je moet het doen met wat er in het ambtsbericht staat. En aan de andere kant de Atasoys. Meerdere mensen hebben ons gewaarschuwd dat er in de islam zoiets bestaat als taqiyya: moslims zouden een façade mogen opwerpen en mogen liegen om een hoger doel te bereiken. De Atasoys hebben dat altijd ontkend, maar daar zat bij ons wel altijd die knagende gedachte: misschien worden we er wel ingeluisd. Zijn wij die useful idiots die hun façadepolitiek keurig in de krant zetten.’

Hoe probeer je dat tegen te gaan?

Kuiper: ‘Door het te benoemen. Door pas te gaan schrijven als je de feiten hebt en het heel voorzichtig op te schrijven. Dat was vaak wel op eieren lopen. Ik denk vooral dat je dat in dat heel grote stuk heel goed kan zien. We hebben echt het journalistieke handwerk gedaan door te proberen alle beweringen te checken, zoveel mogelijk bij de feiten te blijven en ook te noteren wat we niet wisten.’

Van Weezel: ‘Er zijn allerlei redenen te noemen waarom Atasoy een belachelijk figuur is, maar daardoor kun je makkelijk afgeleid worden van wat er echt aan de hand is. Het zijn heel ernstige verwijten die worden gemaakt, hoe waar zijn die dan? Aantonen dat daar veel op af te dingen valt, is volgens mij een belangrijke taak voor ons als journalisten.’

Verder lezen over het Cornelius Haga Lyceum:

De chaos is compleet bij Haga Lyceum, waar de drie bestuurders elkaar allemaal hebben ontslagen. Wie is nu de baas bij de school?

Overzicht van de Haga-saga: dit zijn de belangrijkste gebeurtenissen in de strijd om het omstreden islamitische lyceum

Waar ligt de waarheid over het Haga Lyceum? Een bolwerk van salafistische indoctrinatie? Antidemocratisch onderwijs? Niets daarvan, zeggen ze bij het Cornelius Haga Lyceum. De overheid speelt een ‘vuil spelletje’ met de islamitische school. Het kan niet allebei waar zijn, maar hoe zit het dan? Een verwarrende zoektocht naar bewijs.

Veiligheidsdienst AIVD beging ‘doodzonde’ bij opstellen ambtsbericht over Haga Lyceum, blijkt uit onderzoek van toezichthouder CTIVD.

Stilte in Den Haag over Haga Lyceum: de veiligheidsdiensten hebben flinke steken laten vallen. Waarom zwijgen politici over het falen van de veiligheidsdiensten?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden