Nu het eindelijk weer goed gaat, wil EU-voorzitter Juncker meer Europa
© Sander de Wilde / ID

Nu het eindelijk weer goed gaat, wil EU-voorzitter Juncker meer Europa

Europa heeft na acht moeilijke jaren eindelijk weer de wind mee. Een uitgelezen kans voor EU-voorzitter Jean-Claude Juncker om woensdag in zijn laatste volwaardige 'Troonrede' het initiatief naar zich toe te trekken en te pleiten voor meer Europa.

Een gunstiger moment voor zijn 'Europese Troonrede' kan voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie zich niet wensen. Na acht ongekende crisisjaren heeft de EU eindelijk 'de wind in de zeilen', zal hij het Europees Parlement woensdag voorhouden. Tijd om door te pakken: 'Deze kans ligt mogelijk niet lang op tafel', aldus Juncker in een nog vertrouwelijke ontwerpbrief aan het parlement.

De euforie van Brexiteers is verstild, het gestuntel van May is deerniswekkend

De sfeer waarin Juncker morgenochtend zijn Staat van de Unie uitspreekt, is inderdaad een totaal andere dan die van 2016. Toen wankelde de EU door de dreun van het Britse volk om de EU te verlaten, een electorale uppercut die een eind maakte aan het Brusselse vertrouwen in een immer groeiende (in tijd en ruimte) Europese Unie. Het was het jaar waarin de populisten niet alleen in Groot-Brittannië hun gelijk bevestigd zagen, maar ook in de VS met de verkiezing van Trump. '2016 is in veel opzichten een annus horribilis voor het Europees project geweest', schrijft Juncker in zijn conceptbrief.

En 2015 was ook al beroerd. Toen hield Juncker zijn Staat van de Unie terwijl het eurolidmaatschap van Griekenland aan een zijden draadje hing, Europa werd overspoeld door ruim een miljoen migranten en Rusland met zijn militaire interventie in Oekraïne de Europese geloofwaardigheid als wereldspeler tartte.

Hoeveel lichter het EU-bestaan anno 2017. De euforie van de Brexiteers is verstild, het gestuntel van de Britse premier May is dermate deerniswekkend dat Europese regeringsleiders in een steeds wijdere boog om haar heen lopen. De dreiging van Poetin en het aanhoudende gebrul van de Turkse president Erdogan versterken het besef dat het lidmaatschap van de Unie zo slecht nog niet is.

De populistische lente is een jaar later veranderd in een Europese lente

De populistische lente die Wilders en Le Pen begin 2016 proclameerden, is een jaar later veranderd in een Europese lente. Le Pen verloor van de EU-gezinde Macron, Wilders werd niet de eerste maar tweede partij. De migratiestroom komt langzaam maar zeker onder controle en de economie in alle eurolanden groeit weer. Kampten in 2011 nog 24 lidstaten met een ernstig begrotingstekort, inmiddels zijn het er nog drie (Groot-Brittannië, Spanje, Frankrijk). De investeringen trekken aan, de werkloosheid daalt. Natuurlijk zijn er nog steeds problemen - Polen en Hongarije schenden de rechtsstaat; de Brexit-onderhandelingen verkeren in een impasse; Erdogan en Poetin zorgen voor spanning - maar geen existentiële die de EU bedreigen.

Een uitgelezen kans voor Juncker om het initiatief naar zich toe te trekken. Temeer daar het zijn laatste volwaardige Troonrede zal zijn: die van september volgend jaar bevat noodgedwongen minder plannen omdat kort erna (begin 2019) de Europese verkiezingscampagne begint en Juncker ambieert geen tweede termijn. Daarbij gruwt de Luxemburger bij het idee dat zijn naam straks louter gekoppeld is aan de periode dat de EU kleiner werd (Brexit), hij wil op zijn minst de resterende Unie verdiepen.

Macron en Merkel staan 'tongzoenend' in de Europese gangen

Dat Juncker haast heeft, is ook een kwestie van politieke naijver. Zijn medewerkers schamperen nu al dat Macron en Merkel 'tongzoenend' in de Europese gangen staan. Zodra er een nieuwe Duitse regering is, wordt het 'Mercron'-gedrag nog inniger, voorspellen ze. De metafoor die de medewerkers gebruiken is niet echt smakelijk maar komt erop neer dat de Duitse en Franse leiders straks de lakens delen en uitdelen als de Commissie afwacht.

Om het voortouw te nemen, presenteerde de Commissie dit voorjaar een reeks scenario's en discussienota's over de toekomst van de EU27 (minus Groot-Brittannië). Na het papier komen nu de keuzes, Junckers Troonrede morgen geldt als een indringend advies voor de regeringsleiders die uiteindelijk de koers bepalen. Afgelopen weken sprak hij met veel van hen, onder meer met premier Rutte. Die beaamde dat enig optimisme en ambitie op hun plaats zijn, maar drukte Juncker op het hart weg te blijven van eurofederalistische pleidooien.

Uit vertrouwelijke stukken die nu op tafel liggen - een 'Agenda voor een Sterker, Eerlijker en meer Verenigd Europa' - lijkt Juncker die waarschuwing ter harte te hebben genomen. Maar Commissieambtenaren benadrukken dat de Staat van de Unie Junckers speech is, zij verwachten woensdag enkele verrassingen in het parlement.


Dit zijn de voorstellen van Juncker

 

Eurozone

Juncker pleit onomwonden voor verdere integratie van de eurozone. Hij wil een aparte begroting (binnen het EU-budget) als eerste financiële hulp voor eurolanden in acute crisis (stabilisatiefonds) en als ruggesteuntje bij zware hervormingen. Het bestaande noodfonds moet worden uitgebouwd tot Europees Monetair Fonds met meer macht om de eurolanden tot deugdelijk begrotingsbeleid te dwingen.

Verder kiest Juncker op korte termijn voor eurobonds light (bundelen en herverpakken van bestaande staatsleningen), gevolgd door voorbereidend werk voor de 'mogelijke uitgifte' van echte eurobonds (gezamenlijk schuldpapier). Merkel en Macron pleiten al enige tijd voor het versterken van de eurozone. Nederland is niet tegen maar eist dat eerst de risico's worden verevend (afbouw staatsschuld) onder het motto: allemaal goed is pas echt gelijk.

Justitie

Verdere tweespalt tussen Oost en West wil Juncker persé voorkomen

Nieuwe maatregelen tegen terrorisme, inclusief striktere controle op de verkoop van grondstoffen die voor explosieven gebruikt worden. De Commissie komt met adviezen hoe pleinen en straten te beveiligen tegen aanslagen met trucks. Ook laat de Commissie onderzoeken of het onlangs opgerichte Europees Openbaar Ministerie zich ook met terreurbestrijding moet gaan bezighouden. Commissaris Timmermans moet uitvoering geven aan een striktere naleving van de democratische beginselen in Polen en Hongarije. Verdere tweespalt tussen Oost en West in de Unie (zoals rond de asielquota) wil Juncker persé voorkomen. Als teken van goede wil kondigt hij maatregelen aan tegen de praktijk van sommige voedselfabrikanten om in Oost-Europese landen producten van minder goede kwaliteit te leveren.

Milieu

Op korte termijn presenteert de Commissie voorstellen voor schonere auto's en meer oplaadpunten voor elektrische wagens. Onder leiding van Timmermans moet het hergebruik van afval worden aangemoedigd (alle plastic verpakkingen recycleerbaar in 2030).

Functioneren Unie

Juncker vindt het tijd om uitbreiding van de EU weer ter hand te nemen

Timmermans wordt ook verantwoordelijk voor de nieuwe werkgroep 'subsidiariteit-proportionaliteit' die onderzoekt waar de EU zich minder mee moet bemoeien en waar meer. De Commissaris heeft daar ervaring in: in 2013 presenteerde hij als Nederlands minister van Buitenlandse Zaken een soortgelijke inventarisatie.

De gedragscode voor (oud-)Commissarissen wordt aangescherpt na alle ophef over voormalig Commissievoorzitter Barroso (werkt nu bij Goldman Sachs) en Kroes (onder andere Uber). Ze moeten langer wachten (twee tot drie jaar) eer ze een baan mogen accepteren in dezelfde sector en de controle op de financiële belangen van Commissarissen wordt verscherpt.

Juncker vindt het ook tijd om de uitbreiding van de EU weer ter hand te nemen: er komt een strategie voor een 'succesvolle toetreding' tot de Unie van Montenegro en Servië.

Migratie

Juncker komt met een nieuw 'Migratiepakket' dat tot doel heeft economisch migranten direct terug te sturen. Verder worden de Schengenregels aangepast zodat lidstaten bij nieuwe migratiestromen makkelijker grenscontroles kunnen herinvoeren. De Commissie acht het verder de hoogste tijd dat Roemenië en Bulgarije toetreden tot de Schengenzone. Nederland blokkeert dat tot nog toe omdat het beide landen te corrupt vindt.

Economie

De Commissie zet vol in op de uitbouw van de digitale markt

De Commissie komt met een voorstel dat de GAFA-internetreuzen (Google, Apple, Facebook, Amazon) maar ook Airbnb en Uber dwingt (meer) belasting te betalen. Bij de burger populair, maar niet bij alle regeringen en unanimiteit is vereist. De Commissie presenteert nieuwe voorstellen om btw-fraude aan te pakken. Een nieuwe industriepolitiek moet ervoor zorgen dat de economische groei goede banen oplevert. Verder zet de Commissie vol in op de uitbouw van de digitale markt, inclusief een blauwdruk hoe om te gaan met cyberaanvallen tegen verschillende lidstaten tegelijk. De Commissie kiest verder voor handelspolitiek die Europese bedrijven en burgers beter beschermt tegen de nadelige effecten van globalisering. Ze stelt regels op hoe lidstaten buitenlandse investeerders kunnen weren die bedrijven van nationaal belang willen overnemen. De Commissie vraagt om een mandaat om handelsverdragen met Australië en Nieuw-Zeeland af te sluiten en voor een aparte rechtbank bij geschillen met buitenlandse investeerders.