Net als in VS probeert het Kremlin de Franse kiesstrijd te beïnvloeden, hoe doen ze dat?

Tv-zender RT 'biedt alternatieve perspectieven op het nieuws'

Net als bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen probeert het Kremlin in Frankrijk de kiesstrijd te beïnvloeden. Tv-zender RT, het vroegere Russia Today, is daarvoor een belangrijk kanaal. Oud-medewerkers weten hoe dat precies werkt.

Een presidentskandidaat met een deurbeleid voor journalisten. Wel toegang voor westerse journalisten, niet voor twee Russische media. Persbureau Sputnik en tv-zender RT (voorheen Russia Today) komen er niet meer in bij de koploper in de opiniepeilingen. Een verkiezing met buitengesloten journalisten - is dit Frankrijk?

Sputnik en RT worden door het campagneteam van Emmanuel Macron beschuldigd van dagelijkse verspreiding van nepnieuws. Voorbeelden daarvan gaf Macrons team niet. Doelt Macron op de rel in februari? Hij voelde zich genoodzaakt een gerucht over zijn privéleven te ontkennen. Hij zou stiekem homo zijn, ook al is hij getrouwd met een twintig jaar oudere vrouw.

Het gerucht was de wereld ingebracht door Sputnik, het Engelstalige persbureau gefinancierd door de Russische overheid. Maar niet door RT. Wat schuilt er achter het besluit van Macrons campagneteam om ook de Russische nieuwszender te weren?

Op het eerste gezicht lijkt RT de Russische variant van de BBC. In zijn 12-jarige bestaan is RT uitgegroeid tot een internationale nieuwszender met een uitgebreid correspondentennetwerk. De redacties in het centrum van Washington en Londen zijn hypermodern.

En het bereik is wereldwijd. RT claimt 700 miljoen mensen te bereiken in ruim 100 landen, al noemen deskundigen die cijfers overdreven. RT zendt uit in het Engels, Arabisch en Spaans. Online brengt RT nieuws ook in het Duits en Frans. In Nederland zit de Engelstalige versie van RT in enkele kabelpaketten.

Zap naar RT en de vergelijking met de BBC gaat nog steeds op. Je ziet documentaires, talkshows over de actualiteit, een programma over 'wat er echt aan de hand is in de wereldeconomie'. En elk uur is er een nieuwsbulletin.

De programma's worden meestal gepresenteerd door buitenlanders. Op de Amerikaanse versie hebben Larry King en Ed Schultz, de voormalige gezichten van CNN en MSNBC, hun eigen shows. Ook de verslaggevers komen vaak uit het buitenland.

Zijn dit de mensen die voor de Russische overheid dagelijks nepnieuws verspreiden, zoals Macrons campagneleider Richard Ferrand vorige week stelde? 'Hun berichten worden opgepikt, geciteerd en beïnvloeden het democratische proces', aldus Ferrand.

Tekst gaat verder na de foto.

RT zuigt geen nieuws uit de duim, zeggen deskundigen en oud-medewerkers van RT. Het gaat om de draai die eraan wordt gegeven.

President Poetin gaf de opdracht voor de oprichting van RT. Het budget voor de zender komt van de Russische regering. Vorig jaar ontving RT 19 miljard roebel (300 miljoen euro). Dat is bijna net zoveel als het budget van de BBC World Service (ongeveer 350 miljoen euro).

In de taakomschrijving van RT valt al iets op dat afwijkt van andere media. Daarin staat: 'RT doet verslag van verhalen die over het hoofd worden gezien door de mainstreammedia, biedt alternatieve perspectieven op het nieuws en maakt een international publiek bekend met een Russische blik op belangrijke gebeurtenissen in de wereld.'

Gewiekst

Bereik van RT groeit

2005 oprichting (overheidsbudget: 30 miljoen dollar)

2007 uitbreiding met een Arabische nieuwszender

2009 Spaanse nieuwszender

2011 Amerikaanse nieuwszender

2014 Duitse nieuwszender

2017 Franstalige nieuwszender (totale overheidsbudget is inmiddels vertienvoudigd)

2005 oprichting (overheidsbudget: 30 miljoen dollar)

2007 uitbreiding met een Arabische nieuwszender

2009 Spaanse nieuwszender

2011 Amerikaanse nieuwszender

2014 Duitse nieuwszender

2017 Franstalige nieuwszender (totale overheidsbudget is inmiddels vertienvoudigd)

'In elk verhaal kies je een kant', zegt een voormalig Europaverslaggever van RT, die de zender na twee jaar verliet vanwege morele bezwaren tegen de werkwijze. Hij wil niet met zijn naam in de krant wegens relaties met de Russische autoriteiten in zijn huidige baan. 'Als ik openlijk praat over de dingen die ik gezien heb bij RT, dan zullen ze niet zo blij zijn.'

Hij en andere oud-medewerkers schetsen een redactie waarin journalisten het op een gewiekste manier moeten opnemen voor het Kremlin. 'Vandaag verdedig je de partij van de Griekse premier Tsipras, morgen bekritiseer je eenzelfde soort partij in een ander land. Het maakt niet uit of iemand links of rechts is. De insteek is altijd: ondermijn de EU en verdedig de belangen van het Kremlin.'

Maar hoe doe je dat als je tegelijkertijd betrouwbaarheid wil uitstralen om kijkers in het buitenland te winnen? Presentatoren van RT verkondigen geen uitgesproken meningen over nieuwsontwikkelingen. Het zijn de geïnterviewden die de toon zetten. En die komen vaak uit een bepaalde hoek.

Politici die militaire interventies van het Westen als imperialisme bestempelen. Deskundigen van vrij onbekende instituten die de Russische ingreep in Syrië omschrijven als humanitaire hulp aan getroffenen van westerse bombardementen. Rechtse denkers die de pro-Russische Marine Le Pen aanprijzen omdat ze Frankrijk wil terugtrekken uit de EU. Macron komt naar voren als een slaaf van Amerika.

Zo verdedigt RT zich tegen critici, stelt Aleksej Kovaljov, een Russische journalist gespecialiseerd in Russische staatsmedia. 'Ze kunnen altijd zeggen: we doen enkel verslag van wat anderen zeggen.'

Complottheorieën

RT functioneert tevens als podium voor complottheorieën. Ook die bedenken journalisten van de zender niet zelf, zegt Kovaljov. 'Ze recyclen ze.'

Neem de berichtgeving over MH17. RT liet een man aan het woord, 'Carlos', die zich voordeed als een Spaanse luchtverkeersleider. Hij stelde dat twee Oekraïense gevechtstoestellen MH17 volgden vlak voor de crash. Later bleek de man helemaal geen luchtverkeersleider, maar een blogger. Ook kwamen er deskundigen aan het woord die zeiden dat MH17 niet met een BUK-raket neergehaald is, maar met een Israëlische Python-raket uit een Oekraïens toestel.

Zulke theorieën worden opgepikt door bloggers en rondgepompt door werknemers van Russische 'trollenfabrieken': mensen die tegen betaling pro-Russische berichten op internet delen. De bedrijven worden betaald via schimmige constructies. Het Kremlin is beschuldigd van de financiering, maar ontkent betrokkenheid.

Tekst gaat verder na de foto.

RT's werkwijze was voor meerdere journalisten reden om te vertrekken. Nieuwslezer Liz Wahl kondigde haar vertrek tijdens een rechtstreekse uitzending aan: 'Ik kan geen deel uitmaken van een zender betaald door de Russische regering die de acties van Poetin vergoelijkt.'

Anderen vertrokken omdat de doorgroeimogelijkheden beperkt zijn: het management bestaat uitsluitend uit Russen. Buitenlanders worden nooit helemaal vertrouwd, zeggen oud-medewerkers. Want RT blijft voor alles een kanaal om de Russische regering te verdedigen tegen buitenlandse mogendheden.

Toch solliciteren buitenlandse journalisten voor RT. Vaak weten ze wel dat RT het nieuws met een draai presenteert. Maar media in hun eigen land vertrouwen ze ook niet. Aleksej Kovaljov: 'Veel buitenlanders denken: RT wordt dan wel betaald door de Russische regering, maar die kan niet slechter zijn dan onze eigen regering. En er zijn mensen die alles doen zolang de baan goed betaalt.' En RT betaalt goed.

De voormalig Europaverslaggever vertrok uit onvrede over RT's berichtgeving over de annexatie van de Krim en de oorlog in Oost-Oekraïne. 'Kerels in bivakmutsen met geweren noemden wij zelfverdedigingstroepen.' Discussies over zulke redactionele beslissingen eindigden altijd hetzelfde. 'Dan zeiden ze: dit is niet de BBC. Als je utopische journalistiek wil bedrijven, dan ga je maar bij de BBC werken.'


Frankrijk

Macron: 'Le Pen zet Russen in voor nepnieuws'

De Franse presidentskandidaat Emmanuel Macron heeft een klacht ingediend tegen onbekenden wegens de verspreiding van 'valse geruchten' dat hij een offshorerekening op de Bahama's zou hebben. In het tv-debat van woensdag zinspeelde zijn rivaal Marine Le Pen hierop.

Berichten over een geheime rekening circuleren al enkele dagen op internet. 'Marine Le Pen heeft troepen op internet achter zich die valse geruchten verspreiden', zei Macron. 'Sommige daarvan zijn gelieerd aan Russische belangen.'

Macron beschuldigt Rusland ervan valse informatie over hem te verspreiden, teneinde de pro-Russische kandidaten Le Pen en de inmiddels uitgeschakelde François Fillon in het zadel te helpen.

Volgens onderzoeker Nicolas Vanderbiest is de Amerikaanse pro-Trumpsite Disobedient Media de bron van het verhaal over Macrons rekening op de Bahama's. Vervolgens is het verder verspreid via 213 Franstalige twitteraccounts die zeer actief zijn in het retweeten van berichten van RT en Sputnik.

In februari 'waarschuwde' RT voor onthullingen van klokkenluiderssite WikiLeaks over Macron. 'De laatste verklaringen van Julian Assange geven aanleiding te denken dat er compromitterende informatie over Emmanuel Macron kan worden onthuld', aldus RT destijds. Tot dusverre zijn zulke onthullingen uitgebleven en hebben de Russische inspanningen nauwelijks invloed op de campagne gehad.

Peter Giesen


Duitsland

Geregeld politici van die Linke en SPD te gast

'Het ontbrekende stukje', zo heet een van de toonaangevende series op de Duitstalige versie van RT. Gedoeld wordt op het 'stukje informatie' dat door Duitse media bewust zou worden weggelaten. Vaak gaat het gesprek over de grote thema's van het moment, zoals het Turkse referendum of de eerste honderd dagen van Trump. Af en toe zijn de thema's expliciet anti-Europees: zoals 'de dubbele moraal van de westerse media.'

Het is een professioneel gemaakte talkshow waar regelmatig politici van die Linke, de AfD en af en toe ook van de SPD te gast zijn bij de jonge, vlotte presentatrice Jasmin Kosubek. Toch ontstaat na het zien van een aantal afleveringen een vrij eenzijdig beeld van Europa: een politiek diep verdeeld continent dat door vluchtelingen en buitenlandse vijanden wordt bedreigd.

RT Deutsch wordt door alle Duitse media 'kremlinzender', genoemd, 'poetinzender' of 'propagandakanaal.' Hetzelfde geldt voor de berichtgeving op Sputnik en NewsFront, een website die veel openlijker anti-Duits is dan RT.

Er bestaan geen recente klik- en kijkcijfers, maar volgens de Duitse geheime dienst BND zijn ze populair, vooral onder de ongeveer vier miljoen Rusland-Duitsers, etnische Duitsers die na 1945 uit de Sovjet-Unie naar Duitsland kwamen.

Hoe invloedrijk media als RT onder deze groep zijn, bleek toen ze vorig jaar het verhaal van Lisa brachten, een 13-jarige Rusland-Duitse uit Berlijn. Lisa zou verkracht zijn door een vluchteling. Daarop gingen twaalfduizend Rusland-Duitsers de straat op om tegen de Duitse regering te demonstreren. Uiteindelijk ontkenden Lisa en haar moeder de verkrachting.

De Duitse regering schrok van 'de zaak Lisa'. Merkel vroeg de BND om een onderzoek naar een mogelijke Russische 'desinformatiecampagne' in Duitsland. Dat onderzoek werd in februari dit jaar afgerond zonder dat er een 'smoking gun' was gevonden. Wel noemt het onderzoek de berichtgeving van RT en Sputnik tegenover de Duitse politiek 'vijandig'.

Sterre Lindhout


Verenigde Staten

Op het eerste gezicht een gelikte versie van BBC

'Dit is wat er gebeurt als er geen andere stem valt te horen.' Zo prees RT zich in 2010 bij de lancering van het Amerikaanse filiaal aan op posters met een foto van president Bush die het 'succes' van de invasie in Irak vierde: Mission Accomplished! Kortom, hoog tijd dat de Amerikanen eens de andere kant van de werkelijkheid te zien kregen.

Zeven jaar later is RT America een begrip geworden in de VS, in elk geval bij de Amerikaanse veiligheidsdiensten, die begin dit jaar de helft van hun rapport over de Russische pogingen de verkiezingen te beïnvloeden besteedden aan het 'gestook' van de Russische zender. Dat RT zijn best deed om Hillary Clinton in een kwaad daglicht te stellen, lijdt geen twijfel.

Op het eerste gezicht ziet RT America er uit als een gelikte versie van de BBC, met jonge en hippe presentatoren, stuk voor stuk Amerikanen. Een van de paradepaardjes, maar dan uit de oude school, is Larry King. De inmiddels 83-jarige anchorman, die 25 jaar lang op CNN te zien was, moet de kijkers geruststellen: hier kunnen we ons thuis voelen.

King kreeg veel kritiek op zijn overstap naar RT, maar naar eigen zeggen kan hij zijn gang gaan bij de zender: 'Ze hebben mij nooit gecensureerd.' Inderdaad lijkt hij grotendeels de vrije hand te krijgen. Dat ligt anders bij Ed Schultz, die in 2016 naar de Russische zender overstapte nadat MSNBC zijn The Ed Show had geschrapt. Hij verruilde zijn oude helden, Barack Obama en Clinton, vliegensvlug voor Trump (toen nog populair in Moskou) en de Russische president, die hij ooit smalend afdeed als 'Putie'.

RT gaat er prat op dat het wekelijks acht miljoen kijkers trekt in de VS en dat het op YouTube de meest bekeken nieuwszender is. Maar RT lijkt de cijfers flink op te blazen. Volgens Ellen Mickiewicz, mediadeskundige aan Duke University, haalde RT in 2016 nog maar nauwelijks de top-100 van de nieuwszenders op de kabel. En op YouTube bleek ruim 80 procent van de RT-hits te bestaan uit videobeelden van auto-ongelukken, natuurrampen, overvallen en andere niet-politieke onderwerpen.

Bert Lanting