Restauratiewerkzaamheden aan het Parthenon op de Akropolis, in Athene, 'symbool van radicale vernieuwingen'.
Restauratiewerkzaamheden aan het Parthenon op de Akropolis, in Athene, 'symbool van radicale vernieuwingen'. © EPA

Voor het eerst miljoenen aan subsidie voor groep geesteswetenschappers

Zes uitblinkende teams van wetenschappers krijgen vandaag ieder bijna 19 miljoen euro van het ministerie van Onderwijs voor hun veelbelovende werk. De helft van de prijswinnaars doet onderzoek in de geneeskunde of levenswetenschappen, maar er wordt ditmaal ook een groep geesteswetenschappers onderscheiden.

Kijk naar een moderne elektrische auto en zie er het verleden doorheen schemeren, zegt hoogleraar Griekse taal- en letterkunde in Leiden, Ineke Sluiter. De laadpaal lijkt op een pomp, het snoer een slang, de stekker een vulpistool. 'En zelfs de aansluiting zit toch vaak waar de tankdop zat. Wat technisch nergens voor nodig is.' Vandaag krijgt ze met een consortium 18,8 miljoen euro Zwaartekrachtsubsidie om innovatie met de gereedschappen van de geesteswetenschappen te doorgronden.

Bijzonder eigenlijk, classici die zich met innovatie bezighouden. Je denkt toch meer aan apparaten, gadgets, geneesmiddelen.

'Dat klinkt vreemder dan het is. Er is lang gedacht dat de oude Grieken en Romeinen in het verleden leefden. Maar dat klopt niet. Ze praten over het verleden, maar tegelijk wordt in de vijfde eeuw voor Christus in Athene de democratie uitgevonden, het theater, wordt de Akropolis gebouwd. Allemaal radicale vernieuwing, die naar ons idee werd geaccepteerd juist omdat hij met het bekende verbonden werd.'

Radicale vernieuwing wordt juist geaccepteerd omdat het met het bekende is verbonden

Niet alleen techniek, dus?

'Dat is een veel te beperkte visie. Uitvindingen komen wel of niet tot bloei in een samenleving, dus het gaat ook over onze denkbeelden, de psychologie, de taal. In die context moet wat we noemen de verankering plaatsvinden, de anchoring. Dat is een nieuw denkkader waarmee we innovatie naar ons idee beter zullen kunnen begrijpen.'

Klinkt abstract, kunt u een voorbeeld geven?

'Kijk op je smartphone. Wat doe je als je een bericht aan iemand wilt sturen? Je opent Whatsapp. Hoe ziet dat eruit? Een ballonnetje met een telefoonhoorn erin. Symbolen die mikken op herkenbaarheid, al hebben ze niets te maken met modern digitaal communiceren. Niemand heeft nog echt zo'n telefoon thuis. Maar het legitimeert de app.'

Maar de oude Grieken lijken toch veel verder van ons bed?

'Juist door de afstand in de tijd kun je analyseren wat er in zo'n hele samenleving gaande is. Dat geeft concepten waarmee je ook nu iets kunt, nieuwe manieren van kijken. Daarvan kun je leren waarom sommige innovaties wel doorbreken en andere niet. Wat ook nu nuttig is. Niet alleen als marketinginstrument trouwens; consumenten en burgers kunnen zich er beter mee wapenen tegen wat hun misschien wordt opgedrongen.'

Het oude legitimeert als het ware het nieuwe?

'Ik las ergens: havermout is de nieuwe eierkoek, wat alleen begrijpelijk is als je weet dat Sonja Bakker in haar dieet de eierkoek aanprees als versnapering. Maar het kan ook grimmiger. Dictators zijn vaak geweldig goed in anchoring. Mussolini gebruikte het glorieuze Romeinse verleden, Pegida in Duitsland doet het, de Gouden Dageraad in Griekenland. En ook Trump met zijn Make America great again. Burgers moeten zich leren afvragen: welk groots Amerika eigenlijk? Wat we eigenlijk hopen is dat anchoring net zo'n begrip wordt als framing. Het is inmiddels heel gewoon om te beseffen dat politici discussies winnen door ze eerst te kapen. Het zou goed zijn als burgers ook zo kritisch leren denken over innovatie.'

Het zou goed zijn als burgers ook zo kritisch leren denken over innovatie

Ineke Sluiter, Universiteit Leiden

Is dit project wat dat betreft wel echt nieuw?

'Ja, maar het is wel goed verankerd. Het consortium dat dit gaat uitvoeren is niet nieuw. In onze onderzoekschool Oikos werken we al ruim vijftien jaar samen en we hebben inmiddels een pilotstudie naar anchoring gedaan, om te laten zien dat het een vruchtbaar idee is.'

Bijna 19 miljoen euro, dat klinkt overigens als heel veel geld voor de geesteswetenschappen. U hebt geen telescopen en dure laboratoria nodig?

'We zijn het eerste niet-bètaconsortium dat een Zwaartekrachtsubsidie verwerft en dat was hoog tijd. Maar vergis je niet: het is voor tien jaar en verdeeld over twaalf groepen, en per saldo niet veel anders dan we normaal in de geesteswetenschappen te besteden hebben. Daarbij: het maakt niet uit of je alfa, bèta of gamma doet, het geld is vooral nodig om mensen aan te stellen. Het mooiste aan deze toekenning is de zekerheid die het biedt. We kunnen een plan uitvoeren zonder voor iedere promovendus opnieuw te moeten bedelen en aanvragen. Sterker: dan zou vroeg of laat de vraag komen waarom we niet eens iets nieuws verzinnen.'

Zes consortia

Minister Bussemaker overhandigt vandaag bijna 113 miljoen euro aan Zwaartekrachtsubsidies voor zes consortia van toponderzoekers.

- Quantum-software (Amsterdam, Leiden, Delft)
- Regeneratiematerialen (Eindhoven, Utrecht, Maastricht, Hubrecht)
- Synthetische cellen (Delft, Amolf, Groningen, Wageningen, Nijmegen)
- Organen op een chip (Leiden UMC, Hubrecht, Delft, Twente, Groningen)
- Duurzame samenwerking voor een veerkrachtige samenleving (Groningen, Utrecht, VU Amsterdam)
- Innovatie verankeren (Nijmegen, Leiden, Utrecht, Amsterdam)