Ruis essentieel voor goede muziekweergave, pardon?

'Ruis maakt muziek juist interessant', zegt musicoloog Melle Kromhout

Al zolang mensen in staat zijn geluid vast te leggen, streven ze naar de perfecte opname - zonder ruis. Onzin, stelt musicoloog Melle Kromhout in zijn proefschrift, dat hij vandaag verdedigt in Amsterdam.

Van iemand die promoveert op de geluidskwaliteit van audio-opnamen, zou je verwachten dat hij een kostbare hifi-installatie heeft. Maar in de Amsterdamse woonkamer van musicoloog Melle Kromhout staat slechts een vintage Sony-receiver uit de jaren zeventig, met bij behorende luidsprekers. 'Ik ben geen audiofiel', zegt Kromhout. 'Want ik zoek niet naar het ultieme geluid.'

Dit blijkt ook uit het onderwerp waarop hij vandaag promoveert aan de Universiteit van Amsterdam: ruis is een essentieel onderdeel van een goede muziekweergave. Pardon?

'Sinds de honderdveertig jaar dat mensen in staat zijn geluid vast te leggen, is er gestreefd naar een weergave zonder ruis', zegt Kromhout. In de beginperiode was de kwaliteit van de opnamen zo beroerd dat de uitvinder van de grafofoon (een voorloper van de grammofoon) Charles Sumner Tainter vond dat luisteraars getraind moesten worden om te onderscheiden welk geluid bij de opname hoorde en welk niet. Hij leerde ze om 'door de ruis heen' te luisteren.

Tegenwoordig, nu muziek digitaal wordt opgenomen, probeert men ruis nog altijd uit te bannen. 'Kijk naar de Pono Player van Neil Young', zegt Kromhout. Een kostbare muziekspeler die geluid in high resolution (een kwaliteit die beter is dan cd) kan afspelen. 'Een deel van de marketingboodschap van dat apparaat is dat muziek weer zou klinken zoals de artiest het in de studio bedoeld heeft', zegt Kromhout. 'Dat is een merkwaardig uitgangspunt. Zelfs in de studio hoor je haar niet zoals het bedoeld is.' Dat gebeurt pas als de sound engineer alle componenten mixt. Dat klinkt totaal anders dan de losse instrumenten in de opnameruimte.

Er is altijd ruis, zelfs in digitale opnamen in de hoogste kwaliteit

Musicoloog, Melle Kromhout

Tijdens de geluidsmix worden altijd zaken toegevoegd of weggelaten, benadrukt of onderdrukt. En er is altijd ruis, zelfs in digitale opnamen in de hoogste kwaliteit, stelt Kromhout. 'Van digitale opnamen wordt vaak ten onrechte gedacht dat ze ruisvrij zijn. Je hebt voor opnamen analoge apparaten nodig, als microfoons, versterkers en kabels.' Uiteindelijk kent de computer ook zijn beperkingen. 'Hoe hoog de bitrate ook is, je mist altijd wel iets.'

De 'natuurlijke' opname bestaat dus niet. Sterker nog, bij cd-opnamen wordt zelfs een beetje ruis toegevoegd. Dat wordt dithering genoemd. Zonder dithering zouden de zachtste gedeelten van de digitale opname wegvallen, omdat de computer nu eenmaal geen waarden van 0,4 kan weergeven. Die worden nul. Een klein beetje ruis kan die waarde net boven de 0,5 stuwen, waardoor ze als een digitale 1 wordt vastgelegd en dus niet verdwijnt.

Van digitale opnamen wordt vaak ten onrechte gedacht dat ze ruisvrij zijn

Musicoloog, Melle Kromhout

Het wonderbaarlijke is dat het menselijk gehoor deze zachtste passages wel waarneemt, ze worden niet overstemd door de zee van ruis. Opnamen worden dus beter van ruis. 'Zonder deze ruisvloer krijg je geen natuurlijk geluid', stelt Kromhout.

Ruis is niet alleen noodzakelijk om de opnamekwaliteit te verbeteren, ruis maakt muziek ook interessanter, is een van de stellingen van de musicoloog. 'Een zuivere sinusvorm wordt heel snel saai. Voorspelbaar.' Muziek is volgens Kromhout interessant vanwege de verrassing en de verwachting die we als luisteraar hebben. 'Daarom kunnen we keer op keer hetzelfde nummer beluisteren. Omdat je delen kent, kunt meeneuriën of meetikken, maar ook dat er altijd verrassing blijft. Dat je dingen hoort die je nog niet eerder hoorde. Die mate van onverwachtheid geeft iets cruciaals wat muziek interessant maakt. Dat is ruis.'

Ruis is noodzakelijk om de opnamekwaliteit te verbeteren en ruis maakt muziek ook interessanter

Kromhouts definitie van ruis is meer dan 'sneeuw'. Het gaat om alles wat wordt toegevoegd in de opnameketen. Van de keuze voor een microfoon, tot het opnamemedium, de versterker en speakers van de luisteraar. 'Daarom zie je dat rockgitaristen altijd zo obsessief bezig zijn met hun distortionpedaal. De 'ruis' die zo'n apparaat creëert, maakt hun geluid uniek.

Hoe dan ook blijven de wetenschap en de industrie zoeken naar geluidsopnamen zonder ruis. Een onhaalbaar streven, zegt de onderzoeker. 'Het is als het streven naar het eeuwige leven. Zodra we het bereikt hebben, wordt het saai. Mijn promotie is ook meer een filosofisch verhaal dan een zoektocht naar het vinden van het perfecte geluid. Het is 70 procent filosofie en 30 procent wis- en natuurkunde.'


Luister ook nog even hiernaar!

De grote Auto-Tune quiz
Hoor jij het nog wel, wat echt is en wat computer-bewerkt? Correctiesoftware Auto-Tune maakt namelijk van elke valse noot een zuivere klank. Journalisten Esma Linnemann en Melle Runderkamp zochten uit in hoeveel hits Auto-Tune zit verstopt. Aan jou de taak om het onderscheid te vinden.

Herken de vogel quiz
Mus, ekster, merel. Je ziet ze overal, maar hoe goed kun je hun geluiden uit elkaar houden? Doe de vogeltest!

Video: alle muziek is nu 440hz, maar één partij wil daar verandering in brengen
De Vrijzinnige Partij wil dat de overheid een Europese lobby begint om de grondtoon te verlagen, de laagste toon voortgebracht door een trillingsbron, zoals een instrument. Wat dat is en hoe dat klinkt, leggen we in deze video uit.