Eveline Crone, onderzoekster van het puberbrein.
Eveline Crone, onderzoekster van het puberbrein. © Adrie Mouthaan

Onderzoeker puberbrein wint Spinozapremie, de 'Nederlandse Nobelprijs'

Eveline Crone, onderzoeker van het puberbrein, is dit jaar een van de vier winnaars van een Spinozapremie, ook wel de Nederlandse Nobelprijs genoemd. Met de Leidse psycholoog, bekend van haar boek Het Puberende Brein uit 2003, krijgen ook een Leidse molecuulfysicus, een celgeneticus en een eiwitchemicus, beiden van de Universiteit Utrecht, de prijs van 2,5 miljoen euro onderzoeksgeld.

Dat heeft wetenschapsfinancier NWO vrijdagmiddag bekendgemaakt op een speciale bijeenkomst in Amsterdam. De NWO-Spinozapremies worden elk jaar toegekend aan drie of vier prominente Nederlandse wetenschappers, op voordracht van de rectores van universiteiten en academische instellingen. De premies gelden als de Nederlandse Nobelprijzen, maar bieden ruim driemaal zoveel geld als het origineel.

Dit zijn de vier winnaars

Vrijdag werden de Spinozapremies toegekend aan een psychologe, een fysicus, een geneticus en een chemicus. De 2,5 miljoen per persoon biedt de baanbrekende wetenschappers een unieke vrijheid. Welke nieuwe wereld hopen zij nu te vinden?

Eveline Crone (1975) is als neuro-ontwikkelingspsycholoog in Leiden gespecialiseerd in de manier waarop jongeren denken en doen. Ze gebruikt geavanceerde scantechnieken om aan te tonen dat de hersenen van adolescenten nog niet volgroeid zijn, waardoor hun gedrag onvolwassen kan zijn. De eveneens Leidse molecuulfysicus Michel Orrit (1956), afkomstig uit Frankrijk en sinds 2001 in Nederland, geldt als een van de grondleggers van technieken waarmee individuele moleculen in beeld kunnen worden gebracht. Zijn werk met lasers en lichtgevende kleurstoffen legde mede de basis voor supermicroscopie, in 2014 het onderwerp van een Nobelprijs chemie voor drie van zijn collega's. Orrit, winnaar van talloze internationale wetenschapsprijzen, kreeg toen wel een eervolle vermelding.

In Utrecht krijgt de directeur van het KNAW Hubrecht Instituut, Alexander van Oudenaarden (1970) een Spinozapremie voor zijn innovatieve manieren om individuele cellen te karakteriseren. Van Oudenaarden, ook hoogleraar aan de Universiteit Utrecht, ontdekte de laatste jaren tal van onbekende nieuwe celtypen, wat bijvoorbeeld behandelingen van kanker preciezer zou kunnen maken. De Utrechtse hoogleraar Albert Heck (1964) geldt internationaal als een grondlegger van de eiwitcommunicatie in cellen, de proteomics.

Normaal is het buffelen en heb ik het gevoel steeds van ijsschots naar ijsschots te moeten springen. Dit is geld waar je eigenlijk niks voor hoeft te doen

Eveline Crone

Opvallend is dat zowel Orrit als Van Oudenaarden en Heck veel zelf werken aan nieuwe baanbrekende technieken, waarmee ze vaak ook als eersten onbekende biologische verschijnselen hebben ontdekt.

Een Spinozapremie geeft vooral ongekende vrijheid voor de onderzoekers, die normaal voor financiering talloze aanvragen moeten indienen. 'Normaal is het buffelen en heb ik het gevoel steeds van ijsschots naar ijsschots te moeten springen', zegt Crone in een reactie op de prijs. 'Dit is geld waar je eigenlijk niks voor hoeft te doen.' De premie geeft ook ruimte voor verdieping, waar het normaal vooral draait om nieuwe ideeën.

Dat de vier Spinozapremies in een jaar worden verdeeld over slechts twee universiteiten, gebeurt niet vaak. Leiden is met 21 premies sinds 1995 absoluut Spinozakoploper, gevolgd door Utrecht (14) en de Universiteit van Amsterdam (11). Universiteiten leggen in de regel veel eer in het binnenhalen van Spinozapremies, die ook internationaal worden benadrukt. De meeste winnaars besteden het geld aan extra onderzoekers of de verlenging van bestaande contracten, die anders onzeker zouden zijn.

Met de nieuwe toekenningen komt het totaal aantal Spinozaprijswinnaars in 22 jaargangen in Nederland op 84, onder wie 16 vrouwen. Met een op de vijf vrouwelijke winnaars houdt de premie min of meer gelijke tred met het aantal vrouwelijke hoogleraren in Nederland. Dat ligt internationaal relatief zeer laag. Vorig jaar ontstond enige ophef toen uitsluitend mannen een premie kregen.