'In zuurstofarme omstandigheden gaat de molrat op spaarstand en stappen zijn cellen over op fructose.'
'In zuurstofarme omstandigheden gaat de molrat op spaarstand en stappen zijn cellen over op fructose.' © Buffenstein/Barshop Institute/UTHSCSA

Naakte molrat overleeft als plant onder de grond

Knaagdier blijft verbazen: geen pijn, geen kanker, geen zuurstof

De naakte molrat (Heterocephalus glaber) mag dan misschien een laag aaibaarheidsgehalte hebben, het knaagdier blijft de wetenschap verbazen. Onderzoekers ontdekten dat de naakte molrat maar liefst achttien minuten zonder zuurstof kan overleven, zonder enige schade. Dat is ongekend bij landzoogdieren, waar normaal gesproken enkele minuten zonder zuurstof fataal zijn.

Eerder bleek al dat de naakte molrat ongevoelig is voor bepaalde soorten pijn en slechts zelden kanker krijgt. Molratten kunnen wel 30 jaar oud worden, tien keer ouder dan vergelijkbare knaagdieren als de muis.

De onderzoekers uit Chicago en Berlijn beschrijven in Science hoe ze enkele molratten opsloten in zuurstofloze buizen. Na een halve minuut gingen de knaagdieren van hun stokje en leken ze de pijp uit. Maar toen de wetenschappers een kwartier later weer zuurstof in de buis brachten, zagen ze tot hun verbijstering hoe de molratten weer tot leven kwamen en gingen rondscharrelen - zonder enige blijvende schade. In buizen met zéér lage zuurstofconcentraties, waarin de mens in enkele minuten zou stikken, hielden de molratten het zelfs langer dan vijf uur vol.

Als een soort plant kan hij de vitale organen van energie voorzien

Heterocephalus flikt dit kunstje door een soort interne energietransitie. Normaal gesproken draaien dierlijke orgaancellen op het bloedsuiker glucose, dat met behulp van zuurstof wordt verbrand. Maar in zuurstofarme omstandigheden gaat de molrat op spaarstand en stappen zijn cellen over op fructose, een suiker dat zónder zuurstof kan worden omgezet. Zo kan de molrat als een soort plant de vitale organen van energie blijven voorzien.

Het onderzoeksteam fantaseert in hun paper over toepassingen bij mensen. Wie weet kun je menselijke cellen het fructose-trucje leren waardoor bijvoorbeeld patiënten die op de operatietafel in zuurstofnood komen geen hersenletsel oplopen.

Molratkolonies slapen regelmatig samen op één grote hoop, waardoor je het als molrat onderin de stapel flink benauwd kunt krijgen

Maar dat vindt Gert Flik, hoogleraar dierfysiologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen, erg vergezocht. 'Het interessante aan deze studie is eerder dat het een mooi voorbeeld geeft van extreme aanpassingen in fysiologie en gedrag van een dier aan zijn specifieke omgeving', aldus Flik. Naakte molratten leven in tropisch Oost-Afrika in tunnels diep onder de grond, waar de hoeveelheid zuurstof beperkt is. Molratkolonies slapen regelmatig samen op één grote hoop, waardoor je het als molrat onderin de stapel flink benauwd kunt krijgen.

Flik verwijst naar de kroeskarper, die 's winters in dichtgevroren meren wel een half jaar zonder zuurstof kan. Flik: 'Wellicht zijn wij mensen met onze veeleisende stofwisseling en continue zuurstofbehoefte eerder uitzondering dan regel in het dierenrijk.'